🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते अर्जुनाला सांगतात की, मानवी दुःखाचे मूळ कर्मात नसून कर्माच्या फळाविषयी असलेल्या 'वासनेत' (इच्छेत) आहे. वेदांमध्ये अनेक सकाम कर्मे सांगितली आहेत, परंतु आत्मोन्नतीसाठी माणसाने फळाची आशा सोडून कर्तव्य पार पाडले पाहिजे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा धरतो, तेव्हा आपण कर्माच्या बंधनात अडकतो. म्हणून, केवळ ईश्वराची सेवा किंवा आपले कर्तव्य या भावनेने कर्म करावे, असा हा मोलाचा सल्ला आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा नोकरी करताना 'मला किती पगार मिळेल?' किंवा 'माझा पहिला नंबर येईल का?' या चिंतेत राहण्यापेक्षा, आपले काम पूर्ण निष्ठेने आणि आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ बक्षीस जिंकण्यासाठी न खेळता, खेळाचा आनंद घेण्यासाठी आणि आपले सर्वोत्तम देण्यासाठी खेळावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करण्याचा (निष्काम कर्मयोग) उपदेश करत आहेत, त्याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत देतात.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णांच्या माध्यमातून साधनेतील चित्तशुद्धीचे महत्त्व स्पष्ट करतात. आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी अंतःकरण निर्मळ असणे आवश्यक आहे. श्रीकृष्ण अर्जुनाला आश्वासित करतात की, मी तुला अत्यंत प्रेमाने आणि कौतुकाने असा मार्ग सांगेन ज्याने तुझे मन सर्व विकारांपासून मुक्त होऊन स्वच्छ (निकें) होईल. जेव्हा मन शुद्ध असते, तेव्हाच सत्याचे आकलन होते.

कोणतेही नवीन काम किंवा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी मन शांत आणि विचारांनी शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना मन इकडे-तिकडे भरकटू न देता एकाग्र केल्यास यश मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचा उपदेश करण्यापूर्वी त्याचे मन तयार करत आहेत आणि चित्तशुद्धीचे आश्वासन देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.