🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) टाळू नये. उलट, ते कर्म अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने पार पाडावे. जेव्हा आपण कोणतेही काम ओझे न मानता ते ईश्वराची सेवा म्हणून आनंदाने करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसारात अडकवत नाही. अशा निस्पृह आणि प्रेमळ कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच आत्मज्ञान किंवा मोक्षाची प्राप्ती होते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आशा सोडून ते प्रेमाने करणे हाच खरा कर्मयोग आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम केवळ सक्ती म्हणून न करता, ते आवडीने आणि निष्ठेने करावे. उदाहरणार्थ, जर एखादा डॉक्टर रुग्णाची सेवा केवळ पैसे मिळवण्यासाठी न करता प्रेमाने आणि कर्तव्याच्या भावनेने करत असेल, तर त्याला मानसिक समाधान आणि आध्यात्मिक प्रगती दोन्ही लाभतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला जाऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो आपल्या गांभीर्यात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या व्यक्तीचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्यासमोर जगातील अनेक विषय, भोग आणि वासना आल्या तरी त्याचे चित्त विचलित होत नाही. तो आपल्या आंतरिक शांतीमध्ये सदैव मग्न असतो.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने आणि संकटे येतात. अशा वेळी समुद्रासारखे शांत राहून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत खूप चांगले गुण मिळाले तरी गर्विष्ठ न होणे आणि कमी मिळाले तरी खचून न जाता शांत राहून पुन्हा प्रयत्न करणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देऊन त्याचे मानसिक स्थैर्य स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याच्या प्रगतीमध्ये संशय हा सर्वात मोठा अडथळा आहे. संशयामुळे बुद्धी विचलित होते आणि माणूस योग्य निर्णय घेऊ शकत नाही. संशय हा केवळ मानसिक दोष नसून तो विनाशाकडे नेणारा एक मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादा माणूस खोल खड्ड्यात पडला की त्याचे नुकसान होते, तसेच संशयी वृत्ती माणसाचे आध्यात्मिक आणि ऐहिक जीवन उद्ध्वस्त करते. संशय हा ज्ञानाचा शत्रू आहे.

अभ्यास करताना किंवा कोणतेही काम करताना मनात शंका ठेवू नका. जर तुम्हाला एखाद्या विषयावर संशय असेल, तर तो शिक्षकांना विचारून दूर करा, अन्यथा तो संशय तुमच्या प्रगतीत अडथळा ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तर माहीत असूनही संशय घेतल्यास चुकीचे उत्तर लिहिले जाऊ शकते.

ज्ञानेश्वर महाराज संशयाचे घातक परिणाम स्पष्ट करत आहेत. ते सांगतात की संशय हा विनाशाचा मार्ग आहे.