🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या मनःस्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जेव्हा अर्जुनाने समोर पाहिले, तेव्हा त्याला केवळ शत्रू दिसले नाहीत. त्याला त्याचे अत्यंत आदरणीय पितामह भीष्म, धनुर्विद्येचे गुरु द्रोणाचार्य आणि इतर अनेक राजे दिसले जे कोणत्या ना कोणत्या नात्याने त्याचे आप्तस्वकीय होते. आपल्याच माणसांविरुद्ध शस्त्र उचलावे लागणार या विचाराने अर्जुनाचे मन व्याकुळ झाले. ही ओवी मानवी मनातील ओढ आणि कर्तव्यातील संघर्षाची सुरुवात दर्शवते.

दैनंदिन जीवनात अनेकदा आपल्याला आपल्या जवळच्या व्यक्तींच्या चुकांवर बोट ठेवावे लागते. अशा वेळी भावना बाजूला ठेवून सत्याची साथ देणे महत्त्वाचे असते. उदाहरणार्थ, जर आपला मित्र चुकीचे वागत असेल, तर त्याला पाठीशी न घालता योग्य मार्ग दाखवणे हेच खरे कर्तव्य आहे.

कुरुक्षेत्रावर युद्धाला सुरुवात होण्यापूर्वी अर्जुन दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा राहून आपल्या समोर कोण उभे आहेत हे पाहतो.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो कर्माच्या फळाशी किंवा कर्माच्या प्रक्रियेशी स्वतःला बांधून घेत नाही. यासाठी सूर्याचे उत्तम उदाहरण दिले आहे. सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या गुण-दोषांनी किंवा क्रियेने प्रभावित होत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्तीची कर्मे ही केवळ नैसर्गिक क्रिया असतात, त्यात कर्तेपणाचा अभिमान नसतो. ती कर्मे करूनही तो अकर्ताच राहतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी किती कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास आपल्याला मानसिक ताण जाणवणार नाही. उदाहरण: आई मुलासाठी जेवण बनवते, तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, त्यात 'मी उपकार करतेय' अशी भावना नसते.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे याचा निर्णय स्वतःच्या आवडीनिवडीवर किंवा 'मनोधर्मावर' घेऊ नये. अनेकदा आपले मन आपल्याला सोयीचे तेच करायला सांगते, पण ते कदाचित अधर्म असू शकते. म्हणून शास्त्राने किंवा नीतिमत्तेने जे 'उचित' ठरवले आहे, तेच करावे. स्वतःच्या मनाचे पूर्वग्रह आणि स्वार्थ बाजूला ठेवून विवेकाने कर्माची निवड करावी.

एखाद्या विद्यार्थ्याला खेळायला जावेसे वाटते (मनाचा हट्ट), पण उद्या परीक्षा असल्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. अशा वेळी मनाचा हट्ट सोडून कर्तव्याला प्राधान्य देणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

अनासक्त भावनेने कर्म कसे करावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक कसा ओळखावा हे स्पष्ट करत आहेत.