🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले सर्व अवयव स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपली इंद्रिये बाह्य विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखतो, तोच खरा ज्ञानी होय. इंद्रिये जेव्हा विषयांकडे धावणे थांबवतात, तेव्हाच चित्त अंतर्मुख होऊन परमात्म्याशी एकरूप होते. हा इंद्रियनिग्रह केवळ बळजबरीने नसून, आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात झालेला विवेकपूर्ण संयम आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण रागाच्या भरात चुकीचे बोलण्यापासून स्वतःला रोखतो किंवा अभ्यासाच्या वेळी मोबाईलचे आकर्षण टाळतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचा वापर करतो. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात मनोरंजनावर ताबा ठेवून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की ज्याची इंद्रिये विषयांकडून खेचून घेतली जातात, त्याचीच बुद्धी स्थिर होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपली विहित कर्मे करतो, परंतु त्या कर्मांपासून मिळणाऱ्या फळाची (विपाकाची) मुळीच अपेक्षा ठेवत नाही, तो कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. सामान्यतः मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो आणि त्यामुळे सुख-दुःखाच्या चक्रात अडकतो. परंतु, ज्याची बुद्धी फळासक्तीपासून मुक्त आहे, तो या संसारात राहूनही तिन्ही लोकात (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ) मुक्तच असतो. त्याचे कर्म त्याला बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, आपले काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला विषय किती समजला' यावर लक्ष दिले तर तो तणावमुक्त राहून उत्तम प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडलेला मनुष्य कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याला बाह्य जगातील प्रलोभने घाबरवू शकत नाहीत. इंद्रियांचा स्वभावच विषयांकडे (जसे की चव, रूप, शब्द) धावण्याचा असतो. परंतु, जर मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात असेल, तर ही इंद्रिये साधकाला विचलित करू शकत नाहीत. हे म्हणजे एखाद्या निष्णात सारथ्याने लगाम हाती धरलेल्या घोड्यांसारखे आहे; घोडे धावतात खरे, पण ते रथाला चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला, तर सोशल मीडिया किंवा बाह्य आकर्षणे आपल्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही त्यावर लक्ष न देता एकाग्र राहणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, ज्याने मनावर विजय मिळवला आहे त्याला इंद्रिये कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.