🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य साधनांनी किंवा भौतिक वस्तूंनी केलेल्या यज्ञापेक्षा 'ज्ञानयज्ञ' श्रेष्ठ आहे. द्रव्यमय यज्ञात केवळ बाह्य वस्तूंची आहुती दिली जाते, परंतु ज्ञानयज्ञात साधक आपल्या अज्ञानाची आणि अहंकाराची आहुती देतो. सर्व कर्मांचा शेवट शेवटी आत्मज्ञानातच होतो. जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हाच त्याच्या सर्व कर्मांचे सार्थक होते. हा यज्ञ बुद्धीला (प्रज्ञा) गोचर म्हणजेच आकलन होणारा असून तो मोक्षाचा मार्ग सुकर करतो.

दैनंदिन जीवनात केवळ यांत्रिकपणे कामे करण्यापेक्षा, आपण जे करतो त्यामागचे शास्त्र आणि ज्ञान समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, एखाद्याला केवळ पैसे देऊन मदत करण्यापेक्षा, त्याला स्वावलंबी होण्याचे शिक्षण (ज्ञान) देणे हा मोठा 'ज्ञानयज्ञ' आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला द्रव्यमय यज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञाचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अवस्थेचे सखोल वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानात रममाण होतो, तेव्हा त्याची इंद्रिये बाह्य जगातील विषयांपासून पूर्णपणे अलिप्त होतात. ही अलिप्तता इतकी पराकोटीची असते की, केवळ विषयांचा उपभोग घेणेच नव्हे, तर त्या विषयांचे नाव जरी कानावर पडले तरी त्याच्या मनात कोणताही विकार किंवा ओढ निर्माण होत नाही. ही अवस्था कोणत्याही दडपणाखाली नसून ती 'स्वभावतः' म्हणजे नैसर्गिक झालेली असते. जसा एखादा जागा झालेला माणूस स्वप्नातील गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो, तसाच हा ज्ञानी पुरुष सांसारिक मोहाकडे दुर्लक्ष करतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करताना आजूबाजूच्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींकडे (उदा. मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा गप्पा) दुर्लक्ष करण्याची सवय लावावी. जेव्हा आपल्याला त्या गोष्टींचे अस्तित्वही जाणवेनासे होईल, तेव्हा आपण आपल्या कामात यशस्वी होऊ शकतो.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियनिग्रहाची पराकाष्ठा ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली आणि शास्त्राने सांगितलेली योग्य (विहित) कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि मनाच्या एकाग्रतेने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा निस्पृह कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवनाचे गमक आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास केला तर त्यांना उत्तम यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे फळ कसे मिळते हे स्पष्ट करतात.