🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यासाचे खरे मर्म उलगडून सांगतात. सामान्यतः लोक कर्म सोडण्याला संन्यास समजतात, परंतु महाराज म्हणतात की खरा संन्यास हा बाह्य कृतीत नसून अंतर्मनात असतो. जो मनुष्य आपली विहित कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे करतोय' हा कर्तेपणाचा अहंकार पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खरा संन्यासी होय. असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला त्रैलोक्यात वंदनीय मानले जाते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना, जसे की अभ्यास किंवा घरची कामे, 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न करता ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचा गाजावाजा न करणे म्हणजे अहंता सोडणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्याशाची व्याख्या सांगत आहेत, जिथे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे महत्त्वाचे आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें' म्हणजे जे परिस्थितीनुसार आपल्यासमोर आले आहे. असे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दल शंका नसावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाचा विचार करतो, तेव्हा चित्त 'डुलते' म्हणजेच विचलित होते. माउली सांगतात की, कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊन, मनाची स्थिरता न गमावता कार्य करणे हीच खरी साधना आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला असेल, तर त्याने निकालाची चिंता न करता 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन स्थिर ठेवून अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेचे आणि मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत नेतृत्वाचा सिद्धांत मांडतात. समाजात जे लोक प्रभावशाली किंवा ज्ञानी असतात, त्यांच्या प्रत्येक कृतीकडे सामान्य जनता एक आदर्श म्हणून पाहते. जर एखादी मोठी व्यक्ती नीतिमत्तेने वागली, तर समाजही नीतीचा मार्ग धरतो. याउलट, जर समर्थ व्यक्तीने चुकीचा मार्ग निवडला, तर त्याचे अनुकरण करून समाज भरकटू शकतो. म्हणून, ज्यांच्याकडे अधिकार किंवा सामर्थ्य आहे, त्यांनी आपले आचरण अत्यंत जबाबदारीने आणि शुद्ध ठेवले पाहिजे, कारण तेच समाजासाठी 'प्रमाण' (Standard) ठरते.

एका शाळेच्या मुख्याध्यापकांनी जर स्वतः वेळेवर येऊन शिस्त पाळली, तर शिक्षक आणि विद्यार्थी त्यांचे पाहून आपोआप शिस्त पाळू लागतात. मोठ्यांचे वागणे हेच लहानांसाठी शिक्षण असते.

श्रेष्ठ व्यक्तींनी आपले कर्म आदर्शवत का ठेवावे, याचे स्पष्टीकरण ज्ञानेश्वर महाराज येथे देत आहेत.