🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा स्वभावतःच पूर्ण भरलेला असतो. पावसाळ्यात अनेक ओढे आणि नद्या येऊन त्याला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो आटत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याचे अंतःकरण आत्मज्ञानाने तृप्त झाले आहे, असा स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या उपभोगांनी किंवा बाह्य परिस्थितीने विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात सदैव स्थिर आणि शांत असतो.

आपल्या आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळाले तरी गर्वाने हुरळून जाऊ नये आणि संकट आले तरी खचून जाऊ नये. समुद्रासारखा संयम बाळगणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे लक्षण सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला उपदेश करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. तू तुझ्या मनाला भ्रमात ठेवू नकोस किंवा कर्तव्यापासून परावृत्त करू नकोस. क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्यासाठी सज्ज हो आणि युद्धासाठी धनुष्य उचल. हे केवळ युद्धाचे आवाहन नसून अज्ञानाचा त्याग करून ज्ञानयुक्त कर्म करण्याचा संदेश आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो किंवा आळसामुळे काम टाळतो, तेव्हा या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटत असेल तर घाबरून न जाता 'उठ आणि अभ्यास कर' हा संदेश स्वतःला द्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ सोडून देऊन क्षत्रिय धर्मानुसार युद्ध करण्यासाठी प्रोत्साहित करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मातून मुक्त होण्याचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, कर्म पूर्णपणे सोडणे कोणालाही शक्य नाही, परंतु कर्माचा उपयोग करूनच कर्माच्या पलीकडे जाता येते. जसे पाणी ओलांडण्यासाठी नाव आवश्यक असते, पण ध्येय हे तीरावर पोहोचणे असते, नावेवर बसून राहणे नाही. तसेच, विहित कर्मे (स्वधर्म) करत राहिल्याने चित्तशुद्धी होते आणि शेवटी मनुष्य 'नैष्कर्म्य' स्थितीला पोहोचतो. एकदा आत्मज्ञान झाले की कर्माचे ओझे किंवा त्याचे फळ माणसाला चिकटत नाही, म्हणजेच कर्माचा आधार घेऊनच कर्माचा त्याग होतो.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करणे हे एक कर्म आहे. परीक्षेचा निकाल मिळवण्यासाठी (तीर गाठण्यासाठी) अभ्यास (नाव) करणे आवश्यक आहे, पण एकदा ज्ञान प्राप्त झाले की केवळ अभ्यासाच्या ओझ्याखाली न दबून त्या ज्ञानाचा वापर जीवनात करणे महत्त्वाचे आहे. कर्मात अडकून न पडता ध्येयाकडे लक्ष द्यावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचाच उपयोग कसा करावा, हे नावेच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.