🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मनातील तीव्र द्वंद्व चित्रित करतात. कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर समोर उभे असलेले सैन्य पाहून अर्जुनाला मोह आणि कारुण्य ग्रासते. तो म्हणतो की, समोर उभे असलेले लोक केवळ शत्रू नसून माझे गोत्रज (नातेवाईक) आणि द्रोणाचार्यांसारखे अत्यंत आदरणीय व पवित्र आचार्य आहेत. कर्तव्याच्या नावाखाली आपल्याच प्रियजनांचा आणि गुरूंचा वध करणे हे धर्माला धरून आहे की नाही, या संभ्रमात अर्जुन पडला आहे. हे त्याच्या वैचारिक गोंधळाचे आणि भावनिक दुर्बलतेचे दर्शन घडवते.

जेव्हा आपल्याला कठीण निर्णय घ्यायचा असतो आणि भावना आड येतात, तेव्हा आपण गोंधळून जातो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या जवळच्या मित्राने चूक केली असेल, तर त्याला शिक्षा देणे हे आपले कर्तव्य असते, पण मैत्रीमुळे आपण संभ्रमात पडतो. अशा वेळी भावनेपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व देणे आवश्यक असते.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना आणि गुरूंना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि संभ्रम.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचा अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, परिस्थितीनुसार प्राप्त झालेली आणि शास्त्राने सांगितलेली (विहित) कर्तव्ये कधीही टाळू नयेत. ज्ञानी पुरुषाने देखील जगाला सन्मार्ग दाखवण्यासाठी स्वतः या कर्मांचे अत्यंत योग्य रीतीने आचरण केले पाहिजे. जरी सर्व कर्मे प्रकृतीच्या गुणांमुळे घडत असली, तरी सामान्य माणसाला दिशा देण्यासाठी शिस्तबद्ध कर्म करणे आवश्यक आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात, तर अभ्यास करणे हे तुमचे 'विहित' कर्म आहे. कंटाळा न करता किंवा फळाची अपेक्षा न ठेवता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत, त्यावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला लोकसंग्रहाचे महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, श्रेष्ठ व्यक्ती जे काही करतात, त्याचेच अनुकरण सामान्य जनता करत असते. जर अर्जुनासारख्या महापुरुषाने आपले कर्तव्य (युद्ध) सोडले, तर समाज गोंधळात पडेल आणि चुकीच्या मार्गाला लागेल. म्हणून, केवळ स्वतःच्या मुक्तीसाठीच नव्हे, तर समाजाला योग्य दिशा दाखवण्यासाठी आणि धर्माची मर्यादा राखण्यासाठी अर्जुनाने निष्काम कर्मयोगाचे आचरण करणे अनिवार्य आहे. हा मार्ग केवळ वैयक्तिक प्रगतीचा नसून सामाजिक कल्याणाचा आहे.

आपल्या कृतीचा इतरांवर प्रभाव पडतो, हे लक्षात घेऊन आपण नेहमी जबाबदारीने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या कार्यालयाचा प्रमुख वेळेवर येत असेल, तर कर्मचारीही त्याचे अनुकरण करून वक्तशीरपणा पाळतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला लोकसंग्रहासाठी आणि समाजाला आदर्श घालून देण्यासाठी स्वधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.