🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत ज्ञानाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुषाला कर्मामध्ये आणि कर्माच्या साधनांमध्ये वेगळेपण दिसत नाही. त्याला सर्वत्र परब्रह्माचाच अनुभव येतो. जसे सोन्याचे दागिने विविध आकाराचे दिसले तरी ते मुळात सोनेच असतात, तसे कर्माचे विविध प्रकार आणि व्यवहार दिसले तरी त्यामागे एकच चैतन्य (ब्रह्म) भरलेले असते, असे जो जाणतो तोच खरा मुक्त होय.

आपल्या दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना ते 'माझे' किंवा 'मी करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते ईश्वराचे रूप मानून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञानाच्या (ब्रह्माच्या) उपासनेसाठी करावा.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीला सर्व कर्मांमध्ये ईश्वरी तत्त्व कसे दिसते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यासाचे खरे मर्म उलगडून सांगतात. सामान्यतः लोक कर्म सोडण्याला संन्यास समजतात, परंतु महाराज म्हणतात की खरा संन्यास हा बाह्य कृतीत नसून अंतर्मनात असतो. जो मनुष्य आपली विहित कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे करतोय' हा कर्तेपणाचा अहंकार पूर्णपणे त्यागून देतो, तोच खरा संन्यासी होय. असा पुरुष संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही आणि त्याला त्रैलोक्यात वंदनीय मानले जाते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना, जसे की अभ्यास किंवा घरची कामे, 'मी किती मोठे काम केले' असा गर्व न करता ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचा गाजावाजा न करणे म्हणजे अहंता सोडणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्याशाची व्याख्या सांगत आहेत, जिथे कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे महत्त्वाचे आहे.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या युद्धाच्या सुरुवातीच्या मानसिकतेचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी ठाकली असताना, अर्जुन श्रीकृष्णाला आज्ञा करतो की रथ दोन्ही सैन्यांच्या अगदी मध्यभागी न्यावा. येथे अर्जुनाचा आत्मविश्वास आणि युद्धाची ओढ दिसून येते. त्याला हे पाहायचे आहे की आपल्या विरुद्ध कोण कोण योद्धे उभे आहेत. ही ओवी श्रीकृष्णाच्या 'सारथ्य' धर्माचे आणि अर्जुनाच्या 'वीरवृत्तीचे' दर्शन घडवते. परिस्थितीचे पूर्ण आकलन करून घेण्याची अर्जुनाची ही कृती त्याच्या युद्धकौशल्याचा भाग आहे.

कोणतेही मोठे काम किंवा स्पर्धा सुरू करण्यापूर्वी आपल्या समोरची आव्हाने आणि परिस्थितीचे नीट निरीक्षण करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तरपत्रिका लिहिण्यापूर्वी सर्व प्रश्न नीट वाचून घेणे, जेणेकरून आपल्याला कशाचा सामना करायचा आहे याची स्पष्ट कल्पना येईल.

कुरुक्षेत्रावर युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो शत्रू पक्षाचे निरीक्षण करू शकेल.