🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. कर्म करणे हे मानवाच्या हाती आहे, पण त्या कर्माचे फळ आपल्या इच्छेनुसार मिळावे हा हट्ट (संग) सोडणे आवश्यक आहे. तसेच, कर्म करताना 'मीच हे सर्व करतोय' हा कर्तेपणाचा अहंकार मनुष्याला कर्माच्या बंधनात अडकवतो. म्हणून, फळाची आसक्ती आणि कर्तेपणाचा अभिमान या दोन्ही गोष्टींचा त्याग करून केलेले कर्म हेच मोक्षदायक ठरते. हेच साधनेचे मुख्य वर्म किंवा गुपित आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एखाद्या गरजूला मदत केली, तर 'मी मदत केली' हा अहंकार न ठेवणे आणि बदल्यात कसलीही अपेक्षा न करणे, म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे मुख्य मर्म आणि अहंकाररहित कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'तन्मयतेचे' किंवा अद्वैत स्थितीचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. कापूर जेव्हा अग्नीच्या संपर्कात येतो, तेव्हा तो जळून राख मागे ठेवत नाही, तर तो स्वतः अग्नीच होऊन जातो. तिथे कापूर आणि अग्नी असा भेद उरत नाही. त्याचप्रमाणे, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी किंवा मन विषयांचा त्याग करून आत्मतत्वाचा अनुभव घेते, तेव्हा ते मन आपले स्वतंत्र अस्तित्व विसरून परमात्म्याशी एकरूप होते. ही अवस्था केवळ माहिती मिळवणे नसून, पूर्णपणे त्या सत्यात विलीन होणे आहे.

कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी त्यात 'एकरूप' होणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा अभ्यासात इतका मग्न होतो की त्याला आजूबाजूच्या जगाचा विसर पडतो, तेव्हाच त्याला त्या विषयाचे खरे ज्ञान प्राप्त होते.

स्थितप्रज्ञाचे मन परमात्म्याशी कसे एकरूप होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला जीवनाचे एक शाश्वत सत्य समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जन्म आणि मृत्यू हे सृष्टीचे अटळ नियम आहेत. ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू निश्चित आहे आणि हे सर्व 'स्वभावसिद्ध' म्हणजे निसर्गतःच घडणारे आहे. शरीराचा नाश होणे हा त्याचा धर्मच आहे. त्यामुळे जे अपरिहार्य आहे, त्याबद्दल शोक करणे किंवा सतत त्याचाच विचार करून दुःखी होणे व्यर्थ आहे. आत्म्याचे अमरत्व ओळखून देहाच्या नश्वरतेचा स्वीकार करणे हाच खरा विवेक आहे.

जेव्हा आपल्या आयुष्यात आपल्या नियंत्रणाबाहेरच्या गोष्टी घडतात (उदा. एखादे नुकसान किंवा प्रिय व्यक्तीचा वियोग), तेव्हा रडत न बसता तो निसर्गाचा नियम आहे असे मानून मन शांत ठेवणे. उदाहरण: खेळात हार झाली तर दुःख करण्यापेक्षा तो खेळाचा एक भाग आहे असे स्वीकारणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला जन्म-मृत्यूच्या चक्राची अपरिहार्यता आणि निसर्गनियमांबद्दल मार्गदर्शन करत आहेत.