🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, भगवंताने सांगितलेला कर्मयोग किंवा स्वधर्माचे आचरण हे केवळ शारीरिक कर्म नसून ते एक प्रकारचे 'भजन' (भक्ती) आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले विहित कर्तव्य पार पाडते, तेव्हा ते कर्म तिला संसारात अडकवण्याऐवजी मोक्षाकडे नेते. संसाराची माया आणि जन्म-मरणाचे पाश तोडण्यासाठी निष्काम कर्म हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे, असा उपदेश येथे दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केले, तर त्यांना कामाचा ताण जाणवत नाही आणि ते मानसिकदृष्ट्या मुक्त राहतात. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या निकालाची चिंता न करता मनापासून अभ्यास करणे हेच संसारातील बंधनातून मुक्त होण्याचे सूत्र आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की स्वधर्माचे पालन करणे हेच मोक्षाचे खरे साधन आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे वर्णन करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे महाप्रलयाच्या वेळी सुटलेला प्रचंड वारा कोणत्याही अडथळ्याने थांबत नाही किंवा कोणाच्याही नियंत्रणात राहत नाही, त्याचप्रमाणे माणसाची पाचही ज्ञानेंद्रिये अत्यंत शक्तिशाली आणि चंचल असतात. ती माणसाच्या मनाला आपल्या विषयांकडे इतक्या वेगाने ओढून नेतात की, विवेकी माणसालाही ती आवरणे कठीण जाते. साधकाने या इंद्रियांच्या अनावर स्वरूपाची जाणीव ठेवून सावध राहिले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जंक फूड खाण्याची इच्छा किंवा मोबाईलचे व्यसन हे इंद्रियांच्या अनावरपणाचे उदाहरण आहे. हे टाळण्यासाठी मनावर संयम ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांच्या चंचलतेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, 'काम' किंवा मानवी वासना ही जरी अत्यंत प्रबळ आणि अनावर वाटत असली, तरी ती अजिंक्य नाही. जेव्हा मनुष्य आपल्या विवेकाचा आणि स्थिर बुद्धीचा वापर करतो, तेव्हा या वासनेचे खरे स्वरूप उघड होते. ते मृगजळासारखे मिथ्या आहे हे समजते. वाळवंटात सूर्याच्या किरणांमुळे पाण्याचा भास होतो, पण सूर्याचे ज्ञान झाल्यावर तो भास जसा संपतो, तसाच आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात बुद्धीने या कामावर विजय मिळवता येतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे आपल्या बुद्धीने विचार करावा की हे सुख कायमस्वरूपी आहे का? उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा अतिमोह होत असेल, तर बुद्धीने स्वतःला भविष्यातील फायद्याची जाणीव करून देणे म्हणजे बुद्धीच्या बळाने मोहावर विजय मिळवणे होय.

अध्याय ३ च्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की बुद्धीच्या सामर्थ्याने 'काम' (वासना) या शत्रूवर कशा प्रकारे मात करता येते.