🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि जे करणे योग्य आहे असे 'विहित कर्म' कधीही टाळू नये. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या बरोबर (सधर्म) आहे, तेच कर्म अत्यंत निष्ठेने आणि मनापासून करावे. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, ते शुद्ध भावनेने आणि एकाग्रतेने करणे हेच श्रेष्ठ लक्षण आहे. यातच मनुष्याचे कल्याण सामावलेले आहे.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा कर्मचाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले पवित्र कर्तव्य आहे या भावनेने पूर्ण लक्ष देऊन पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, वर्गात शिकताना इकडे तिकडे लक्ष न देता पूर्ण एकाग्रतेने ऐकणे म्हणजे 'मन लावून' कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित आणि धर्मसम्मत कर्तव्य पार पाडण्याचा सल्ला देत आहेत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली आणि शास्त्राने सांगितलेली योग्य (विहित) कर्मे अत्यंत निष्ठेने आणि मनाच्या एकाग्रतेने केली पाहिजेत. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. उलट, अशा निस्पृह कर्माचरणामुळेच मनुष्याला 'परम पुरुषार्थ' म्हणजेच मोक्ष किंवा आत्मज्ञान प्राप्त होते. हेच खऱ्या अर्थाने यशस्वी जीवनाचे गमक आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने केल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेच्या निकालाचा विचार न करता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास केला तर त्यांना उत्तम यश आणि समाधान दोन्ही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे फळ कसे मिळते हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो साधक बाह्य जगातील क्षणभंगुर सुखांचा मोह सोडतो आणि आपले चित्त अंतर्मुख करतो, त्याला खऱ्या शाश्वत आनंदाची प्राप्ती होते. इंद्रियांचे विषय हे तात्पुरते सुख देतात, पण आत्मसुख हे अक्षय असते. जेव्हा मन बाह्य जगातून निवृत्त होऊन आत्मस्वरूपात विलीन होते, तेव्हा साधक परमानंदात मग्न होतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ बाह्य त्याग नसून अंतरीक समृद्धी आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या मतांमध्ये सुख शोधतो. त्याऐवजी दिवसातून १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित केल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते, जे बाह्य सुखापेक्षा श्रेष्ठ आहे.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतरात्म्यात सुख शोधणाऱ्या साधकाच्या स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.