🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला मार्गदर्शन करताना म्हणतात की, मनुष्याच्या मनात निर्माण होणारे सर्व संशय हे केवळ अज्ञानामुळे निर्माण होतात. हे संशय एखाद्या डोळ्यांवरील पडद्याप्रमाणे असतात, जे आपल्याला सत्य पाहण्यापासून रोखतात. या संशयाचा समूळ नाश करण्यासाठी आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरणे आवश्यक आहे. जेव्हा ज्ञानाचा प्रकाश पडतो, तेव्हा संशयाचे अंधारमय पडदे आपोआप फाटून जातात आणि मनुष्याला आपल्या कर्तव्याची स्पष्ट जाणीव होते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवणे हाच त्यावरचा उपाय असतो. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या नवीन कामाची भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे प्रशिक्षण (ज्ञान) घेतल्यास मनातील संशय दूर होतो.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला अज्ञानातून जन्मलेला संशय आत्मज्ञानाच्या तलवारीने नष्ट करण्यास सांगत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे अफाट सामर्थ्य स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे लाकडाचा ढीग कितीही मोठा असला तरी अग्नीचा एक लहानसा कण त्याला भस्म करण्यासाठी पुरेसा असतो, त्याचप्रमाणे मानवाचे संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण ही सर्व कर्मे आत्मज्ञानाच्या अग्नीमध्ये भस्म होतात. जेव्हा मनुष्याला 'मी देह नसून आत्मा आहे' असे सत्य ज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट होतो. अहंकार नष्ट झाल्यामुळे कर्मांची फळे त्याला चिकटत नाहीत आणि तो जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीचे खरे स्वरूप (ज्ञान) समजून घेतो, तेव्हा त्याबद्दलची भीती किंवा चुकीचे विचार (अज्ञान) नष्ट होतात. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, पण टॉर्चच्या प्रकाशात (ज्ञान) ती दोरी आहे हे कळताच भीती पूर्णपणे नष्ट होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचे महत्त्व सांगताना, आत्मज्ञान कर्माचा नाश कशा प्रकारे करते हे या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.