🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मनुष्य देह धारण केल्यावर कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. केवळ बाह्यतः कर्म सोडले तरी मनातील विचार आणि शरीराच्या नैसर्गिक क्रिया (श्वासोच्छवास, पचन इ.) चालूच राहतात. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) माणसाला सतत कर्मात गुंतवून ठेवतात. त्यामुळे 'मी काहीच करणार नाही' असे म्हणणे हा एक भ्रम आहे. खऱ्या अर्थाने कर्ममुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्यांपासून पळ काढू शकत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास कठीण वाटला म्हणून तो सोडण्यापेक्षा, तो आपले कर्तव्य समजून प्रामाणिकपणे करणे म्हणजेच खरा कर्मयोग होय. आपण आपल्या वाट्याला आलेली कामे टाळू शकत नाही, ती उत्तमरीतीने करणेच योग्य आहे.

जिवंत व्यक्तीसाठी कर्माचा पूर्ण त्याग करणे अशक्य आहे, हे भगवान श्रीकृष्णांचे तत्वज्ञान ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मांडत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या निग्रहाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांना बाहेरून रोखण्यापेक्षा मनाला आतून आवरणे जास्त प्रभावी आणि नैसर्गिक आहे. जर आपण झाडाच्या प्रत्येक पानाला किंवा फांदीला स्वतंत्रपणे पाणी घालत बसलो तर ते कठीण आहे, पण मुळाला पाणी दिले तर संपूर्ण झाड आपोआप बहरते. त्याचप्रमाणे, मन हे सर्व इंद्रियांचे मूळ किंवा केंद्र आहे. एकदा का मनावर ताबा मिळवला की डोळे, कान, जीभ यांसारखी इंद्रिये आपोआप सन्मार्गाला लागतात आणि साधकाच्या स्वाधीन होतात.

दैनंदिन जीवनात वाईट सवयी सोडताना केवळ कृतीवर नियंत्रण न ठेवता विचारांवर (मनावर) काम करावे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला अभ्यासात एकाग्रता हवी असेल, तर मोबाईलपासून दूर राहण्यापेक्षा मनाला अभ्यासाच्या गोडीचे 'पाणी' द्या, मग डोळे आणि कान आपोआप पुस्तकाकडे वळतील.

इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज एका वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची गहन गती स्पष्ट करतात. आत्मज्ञानी पुरुष जेव्हा कर्म करतो, तेव्हा तो स्वतःला कर्ता मानत नाही, म्हणून त्याचे कर्म 'अकर्म' होते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प चालू असतात, तर ते 'अकर्म' असूनही 'कर्म'च असते. हा सूक्ष्म भेद ओळखणे सामान्य बुद्धीच्या पलीकडचे आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता कर्तव्य भावनेने काम करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती ओझे न मानता आनंदाने करणे, जेणेकरून त्याचा मानसिक ताण येणार नाही.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील कर्माच्या गुंतागुंतीच्या स्वरूपावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.