🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या त्यागाचे मर्म सांगतात. मनुष्य अनेकदा इंद्रियांच्या विषयांचा (जसे की संपत्ती, सुखसोयी) बाह्यतः त्याग करतो, पण त्याचे मन मात्र त्याच गोष्टींमध्ये गुंतलेले असते. असा बाह्य त्याग फोल ठरतो. जोपर्यंत अंतःकरणात त्या विषयांबद्दलची ओढ पूर्णपणे संपत नाही, तोपर्यंत तो खरा संन्यास नव्हे. खरी विरक्ती ही मनातून उगम पावली पाहिजे. जेव्हा बुद्धीला विषयांचे नश्वरत्व समजते, तेव्हाच अंतरी विरक्ती निर्माण होते आणि मगच बाह्य त्याग सार्थ ठरतो.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यासासाठी मोबाईल वापरणे बंद केले, पण त्याचे लक्ष सतत मोबाईलच्या नोटिफिकेशनमध्येच असेल, तर तो खरा त्याग नाही. जेव्हा त्याला अभ्यासाचे महत्त्व समजून मोबाईलची ओढ मनातूनच वाटणार नाही, तेव्हाच तो खरा संयम ठरेल.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाचे स्वरूप सांगत आहेत, जिथे बाह्य त्यागापेक्षा आंतरिक विरक्तीला अधिक महत्त्व दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानी पुरुषाच्या स्थितीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्यांनी आत्मस्वरूपाचा अनुभव घेतला आहे, त्यांना बाह्य विषयांची ओढ उरत नाही. ते स्वतःच्याच ठायी इतके तल्लीन होतात की त्यांना बाह्य जगाचा विसर पडतो. अशा प्रकारे द्वैत संपून ते स्वतःच स्वतःचे सुख बनतात. ही अवस्था म्हणजे केवळ शब्दांनी वर्णन करण्यापलीकडचा परमानंद आहे, जिथे भक्त आणि भगवंत किंवा ज्ञाता आणि ज्ञेय असा भेद उरत नाही.

जेव्हा आपण एखादे काम पूर्ण एकाग्रतेने करतो, तेव्हा आपल्याला आजूबाजूच्या गोंधळाचा त्रास होत नाही. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आवडीचा विषय वाचतो, तेव्हा तो त्यात इतका रंगून जातो की त्याला वेळेचे भान राहत नाही आणि त्याला त्या अभ्यासातून आनंद मिळतो.

आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्या महात्म्याच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. तो मनुष्याच्या हृदयात एखाद्या दाट झाडीप्रमाणे (थोंब) वाढतो आणि मनुष्याला सत्यापासून दूर नेतो. हा संशय नष्ट करण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे 'आत्मज्ञान'. ज्याप्रमाणे अंधार घालवण्यासाठी प्रकाशाची गरज असते, त्याचप्रमाणे अज्ञानातून जन्मलेला संशय नष्ट करण्यासाठी विवेकाच्या आणि ज्ञानाच्या शस्त्राचा वापर करणे आवश्यक आहे. जेव्हा मनुष्याला स्वतःच्या स्वरूपाचे ज्ञान होते, तेव्हा सर्व शंका आपोआप मावळतात.

जेव्हा आपल्याला स्वतःच्या क्षमतेवर किंवा ध्येयावर शंका येते, तेव्हा आपण अभ्यास आणि अनुभवातून ज्ञान मिळवून ती शंका दूर केली पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण कामात भीती वाटत असेल, तर त्या कामाचे पूर्ण ज्ञान घेतल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि संशय संपतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की अज्ञानामुळे तुझ्या हृदयात निर्माण झालेला संशय ज्ञानाच्या शस्त्राने नष्ट कर.