🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील या ओवीत अर्जुनाच्या मनातील द्वंद्व आणि विषाद स्पष्टपणे दिसून येतो. कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना, गुरूंना आणि आप्तांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुन भावनिकदृष्ट्या खचला आहे. त्याला हा प्रश्न पडला आहे की, ज्यांच्यासोबत आपण लहानाचे मोठे झालो, ज्यांच्याकडून विद्या घेतली, त्यांनाच केवळ राज्यासाठी मारणे हे कितपत योग्य आहे? ही ओवी मानवी मनातील 'मोह' आणि 'कर्तव्य' यांच्यातील संघर्षाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण रागाच्या भरात किंवा स्वार्थापोटी आपल्याच जवळच्या व्यक्तींचे नुकसान करायला निघतो, तेव्हा क्षणभर थांबून अर्जुनासारखा विचार केला पाहिजे की आपण हे काय करत आहोत. उदाहरणार्थ, कौटुंबिक वादात टोकाची भूमिका घेण्यापूर्वी त्याचे परिणाम आपल्याच माणसांवर काय होतील, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.

कुरुक्षेत्रावर आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी उभे असलेले पाहून अर्जुन अत्यंत दुःखी आणि संभ्रमित झाला आहे, तो युद्धाच्या नैतिकतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. जेव्हा साधक आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याचे मन चंचलपणा सोडून अंतर्मुख होते. अशा स्थिर आणि शुद्ध मनातच आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडू शकतो. म्हणून आत्मसाक्षात्कारासाठी इंद्रियनिग्रह ही पहिली पायरी आहे. इंद्रियांवर ताबा मिळवल्याने मनाची शक्ती विखुरली जात नाही, ज्यामुळे साधक परमार्थासाठी पात्र ठरतो.

दैनंदिन जीवनात जसे आपण अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह टाळतो, तसेच इंद्रियांवर ताबा ठेवल्यास आपण आपले ध्येय गाठू शकतो आणि मानसिक शांतता मिळवू शकतो.

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व आणि त्याचा आत्मज्ञानाशी असलेला थेट संबंध ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अंतिम अवस्थेचे वर्णन करतात. जेव्हा एखादा साधक 'मी' (अहंकार) आणि 'माझे' (ममत्व) या दोन मानसिक बेड्या तोडतो, तेव्हा त्याचे व्यक्तिमत्व संकुचित राहत नाही. तो सर्व चराचर सृष्टीशी एकरूप होतो. अशा व्यक्तीला स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये कोणताही फरक जाणवत नाही. तो विश्वाचाच एक भाग बनून मुक्तपणे वावरतो. हीच खरी शांती आणि मुक्तीची अवस्था आहे, जिथे द्वैत संपून अद्वैताचा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात आपण 'हे माझे आहे' किंवा 'मी हे केले' या विचारांमुळे तणावात असतो. जर आपण कामात आपलेपणा ठेवला पण फळाची किंवा मालकीची हाव सोडली, तर आपण अधिक आनंदी राहू शकतो. उदाहरण: एखादे सामाजिक कार्य करताना 'मी करतोय' हा गर्व न ठेवता 'हे ईश्वराचे कार्य आहे' असे मानणे.

अहंकार आणि ममत्व सोडलेल्या स्थितप्रज्ञाच्या मुक्त स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.