🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या 'कर्मण्यकर्म य: पश्येत्' या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण करतात. आत्मज्ञानी पुरुष शरीराने सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता नाही' या जाणिवेमुळे कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, म्हणून त्याचे कर्म हे 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून कर्म सोडून बसला असला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि संकल्प सुरू असतील, तर ते त्याचे 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा योगी आणि मुक्त पुरुष होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मी नाही तर ईश्वरी शक्ती माझ्याकडून करून घेत आहे' असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरण: एखादा डॉक्टर शस्त्रक्रिया करताना स्वतःला केवळ एक माध्यम मानतो, तेव्हा तो यशापयशाच्या चिंतेतून मुक्त राहतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि तात्विक भेद समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) कधीही सोडू नये. जे कर्म आपल्या प्रकृतीला साजेसे आणि नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हटले जाते. असे कर्म फळाची अपेक्षा न ठेवता, अत्यंत निष्ठेने आणि उत्कृष्टपणे करणे म्हणजेच ईश्वराची सेवा होय. स्वधर्माचे पालन केल्यानेच चित्तशुद्धी होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो.

एका विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता, ज्ञान मिळवणे हे आपले 'उचित कर्म' मानून मनापासून अभ्यास करावा. हेच त्याचे स्वधर्म पालन ठरेल.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्वधर्माचे पालन आणि विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो मनुष्य बाह्यतः सर्व कर्मे करत असूनही अंतर्यामी अलिप्त असतो, त्यालाच कर्मामध्ये अकर्म दिसते. तो गोंधळून न जाता हे जाणतो की आत्मा अकर्ता आहे. असा पुरुष कर्माच्या फळाला किंवा बंधनाला चिकटत नाही. ही स्थिती प्राप्त झालेला मनुष्यच जगामध्ये 'पुरुषोत्तम' म्हणजेच सर्वश्रेष्ठ मानला जातो, कारण त्याने कर्माचे मर्म जाणलेले असते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने काम करावे. उदाहरणार्थ, खेळाडूने विजयाचा विचार न करता केवळ खेळाचा आनंद घेऊन खेळावे.

ज्ञानी पुरुष कर्माकडे कशा दृष्टीने पाहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.