🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, कर्मसंन्यास (फलाशा सोडणे) आणि कर्मयोग (निःस्वार्थ कर्म करणे) हे भिन्न मार्ग नसून एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. सामान्यतः लोकांना वाटते की संन्यास म्हणजे सर्व सोडून देणे आणि योग म्हणजे कर्म करणे, परंतु ज्ञानेश्वर माऊली सांगतात की जो खरा संन्यासी आहे तोच योगी आहे. या दोन्ही मार्गांचे अंतिम उद्दिष्ट आत्मसाक्षात्कार हेच आहे, त्यामुळे त्यांच्यात कोणत्याही काळात (कवणें काळीं) भेद किंवा विभाग (विभागु) संभवत नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ फळाची अपेक्षा न ठेवता, ते काम ईश्वराची सेवा म्हणून करणे म्हणजे संन्यास आणि योग यांचा संगम होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षेतील गुणांसाठी न वाचता ज्ञानासाठी अभ्यास करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत आणि एकता ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. जर एखाद्या मनुष्याने आपल्या इंद्रियांना मोकळे सोडले, तर ते इंद्रिय बाह्य विषयांकडे (भोगवस्तूं कडे) धाव घेतात. हे विषय सुरुवातीला सुखावह वाटले तरी ते विषासारखे घातक असतात. जो माणूस स्वतःच्या मनावर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवत नाही, त्याचे पतन अटळ असते. जसे विष शरीराचा नाश करते, तसे विषयांची आसक्ती माणसाच्या विवेकाचा नाश करते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण अभ्यासाऐवजी सतत मोबाईल किंवा खेळाच्या आहारी गेलो (इंद्रियांवर ताबा नसणे), तर आपले शैक्षणिक नुकसान होते. म्हणून स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे.

भगवद्गीतेतील स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांवर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांवर ताबा नसण्याचे परिणाम सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत लोकसंग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जरी एखादा मनुष्य आत्मज्ञानी झाला असला, तरी त्याने समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आपली विहित कर्मे करत राहिले पाहिजे. जर ज्ञानी माणसाने कर्मे करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोक गोंधळून जातील आणि तेही कर्माचा त्याग करतील, ज्यामुळे समाजाची घडी विस्कटेल. म्हणून, जगाच्या कल्याणासाठी आणि लोकांना आदर्श घालून देण्यासाठी अर्जुनाने युद्धरूपी स्वधर्म पाळला पाहिजे.

आपल्या वागण्याचा इतरांवर प्रभाव पडतो हे लक्षात घेऊन जबाबदारीने वागणे. उदाहरणार्थ, जर घरातील मोठ्या माणसांनी शिस्त पाळली, तरच मुले त्यांचे अनुकरण करून शिस्तप्रिय बनतात.

ज्ञानी पुरुषाने लोकसंग्रहासाठी कर्मे का करावीत, याचे मार्गदर्शन श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत.