🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला असा उपदेश करतात की, कर्म करणे हे मानवासाठी अपरिहार्य आहे. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी आणि स्वतःच्या प्रगतीसाठी कर्म करणे आवश्यक आहे. ज्ञानी पुरुष देखील लोककल्याणासाठी आपली कर्तव्ये पार पाडतात. म्हणून अर्जुनाने युद्धासारखे आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) सोडू नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता, केवळ कर्तव्य भावनेने आपले काम करणे हाच श्रेष्ठ मार्ग आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता, अभ्यास करणे हे आपले 'उचित कर्म' समजून ते प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरण: खेळाडूने विजयापेक्षा खेळातील कौशल्यावर लक्ष केंद्रित करणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्म टाळणे कोणालाही शक्य नाही, म्हणून त्याने आपले विहित कर्तव्य पार पाडले पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाच्या अंतःकरणात 'आत्मबोध' किंवा स्वरूपाचे ज्ञान पूर्णपणे जागृत झाले आहे, तो पुरुष अत्यंत शुद्ध होतो. अशा ज्ञानी पुरुषाला कर्माची बाधा होत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्याला अंधाराचा स्पर्श होत नाही, त्याप्रमाणे ज्याच्या मनात ज्ञानाचा सुकाळ (भरभराट) झाला आहे, त्याला कर्माचे फळ किंवा त्यातील पाप-पुण्य चिकटत नाही, कारण त्याचा 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट झालेला असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना जर आपण 'मी' पणा सोडून आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता काम केले, तर त्या कामाचा ताण आपल्याला जाणवत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव धरली नाही तर मनाला खरी शांती मिळते.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्मस्वरूपाचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, परब्रह्म किंवा आत्मतत्व हे शब्दांच्या पलीकडचे आहे. आपण कोणत्याही शब्दाने त्याचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही. मानवी बुद्धी कितीही तल्लख असली तरी ती त्या तत्वापर्यंत पोहोचू शकत नाही, तिला तिथून माघार घ्यावी लागते. मन जे सतत विषयांकडे धावत असते, ते देखील त्या स्वरूपाचा वेध घेऊ शकत नाही. हे इंद्रियातीत आणि मनातीत स्वरूप म्हणजेच 'मी' (परमात्मा) आहे, असे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने किंवा तर्काने समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो. पण जीवनातील काही अनुभव, जसे की गाढ शांतता किंवा निस्सीम भक्ती, शब्दांत सांगता येत नाहीत. हे मान्य करणे की काही गोष्टी तर्काच्या पलीकडे आहेत, आपल्याला नम्रता शिकवते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मस्वरूपाचे अगम्यत्व आणि ते शब्दांच्या पलीकडे कसे आहे, हे समजावून सांगत आहेत.