🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग) आणि योग (फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे) हे भिन्न वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते एकच आहेत. त्यांच्यात कोणताही तात्विक फरक नाही. केवळ शब्दांच्या वापरामुळे ते वेगळे वाटतात, परंतु त्यांचे अंतिम उद्दिष्ट आणि स्वरूप एकच आहे. कर्माचा त्याग करणे आणि कर्म फळाची आसक्ती सोडून करणे या दोन्ही गोष्टी साधकाला एकाच ध्येयाकडे नेतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने काम करणे म्हणजे योग, आणि 'मी हे केवळ फळासाठी करत नाही' ही भावना ठेवणे म्हणजे संन्यास. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञानासाठी वाचणे, हाच खरा योग आणि संन्यास आहे.

संन्यास आणि योग यातील अद्वैत (एकता) अर्जुनाला पटवून देण्यासाठी माउली हे निरूपण करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याच्या सर्वव्यापकतेचे आणि अद्वैत तत्त्वाचे वर्णन करतात. ते सांगतात की, हे दृश्य विश्व ज्या मूळ चैतन्य तत्त्वापासून (ब्रह्मापासून) उत्पन्न झाले आहे आणि ज्याच्या सत्तेने हे सर्व अनंत रूपात विस्तारले आहे, तेच तत्त्व या चराचर सृष्टीत ओतप्रोत भरलेले आहे. जसे सोन्यापासून बनवलेले विविध दागिने मुळात सोन्यानेच व्यापलेले असतात, किंवा कापसापासून बनवलेले कापड कापसानेच भरलेले असते, तसे हे संपूर्ण जग ईश्वराचेच रूप आहे. यात ईश्वराव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नाही, हेच या ओवीचे मुख्य सार आहे.

आपण आपल्या दैनंदिन जीवनात प्रत्येक माणसात, प्राण्यात आणि निसर्गाच्या प्रत्येक कणात ईश्वराचे रूप पाहायला हवे. उदाहरणार्थ, कोणाशीही वाईट वागताना किंवा निसर्गाची हानी करताना हे लक्षात ठेवावे की त्यातही तोच परमात्मा आहे, ज्यामुळे आपल्या मनात सर्वांबद्दल आदर आणि प्रेम निर्माण होईल.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत परमात्म्याचे स्वरूप हेच विश्वाचे मूळ कारण आणि आधार असल्याचे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व पटवून देतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. मनाला आवरण्यापेक्षा इंद्रियांना आवरणे अधिक प्रभावी ठरते. त्यांनी येथे वृक्षाचे उदाहरण दिले आहे. जर एखाद्या झाडाचे मूळच नष्ट केले, तर फांद्या आणि पाने आपोआप वाळून जातात. त्याचप्रमाणे, जर इंद्रियांना विषयांपासून परावृत्त केले, तर मनातील वासना आणि चंचलता आपोआप नष्ट होऊन मन आत्मस्वरूपी स्थिर होते. ही मनाची स्थिरता प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे ही पहिली पायरी आहे.

जर आपल्याला अभ्यासात किंवा कामात एकाग्रता हवी असेल, तर आधी मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांपासून (इंद्रियांपासून) दूर राहायला हवे. एकदा का ही बाह्य आकर्षणे थांबली की मन आपोआप अभ्यासात लागेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही बंद ठेवला की मन आपोआप पुस्तकात रमते.

मन स्थिर करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.