🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य बाह्य जगातील भौतिक सुखांच्या आणि विषयांच्या मागे धावतो, तोपर्यंत त्याला खरा शाश्वत आनंद मिळत नाही. जेव्हा साधक आपल्या इंद्रियांना बाह्य विषयांपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि संशयरहित किंवा निर्भय होतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्या अंतरात्म्यात 'अद्वय' म्हणजे ज्याच्यासारखे दुसरे काहीही नाही अशा अद्वैत परमानंदाची प्राप्ती होते. हे सुख बाह्य साधनांवर अवलंबून नसते, तर ते आत्मस्वरूपाचे असते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाह्य मनोरंजनावरचे अवलंबित्व कमी करतो, तेव्हा आपल्याला स्वतःच्या छंदांमध्ये किंवा शांत बसण्यात जो आनंद मिळतो, तो या ओवीचा व्यावहारिक अनुभव आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी बाह्य आकर्षणे टाळल्यास मिळणारी एकाग्रता आणि यश हे अंतरीक सुखाचे प्रतीक आहे.

इंद्रियांना बाह्य विषयांतून काढून अंतर्मुख केल्यावर मिळणाऱ्या अद्वैत सुखाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, सांख्य (संन्यास) आणि कर्मयोग हे दोन भिन्न मार्ग नसून एकाच सत्याचे दोन पैलू आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच शरीराचे दोन हात असतात, तसेच हे दोन मार्ग आहेत. अज्ञानी लोक, ज्यांना आत्मस्वरूपाचे ज्ञान नाही, त्यांना बाह्य कृतींवरून हे मार्ग वेगळे वाटतात. परंतु ज्ञानी पुरुषाला हे उमजते की कर्माचा त्याग करणे आणि फलाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करणे, या दोन्ही गोष्टींचे फळ एकच आहे - ते म्हणजे मोक्ष.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, 'मी हे काम फळासाठी करत नाही तर माझे कर्तव्य म्हणून करत आहे' ही भावना ठेवणे म्हणजे योग आणि संन्यास यांचा संगम होय. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची अति चिंता न करता केवळ अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अद्वैत (एकता) स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी इंद्रियनिग्रह (इंद्रियांवर ताबा) अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत आपली इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला उद्देशून ते म्हणतात की, इंद्रियांना जिंकणे हाच मनाच्या शांतीचा खरा उपाय आहे. जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना आवरतो, तोच खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होतो.

अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवून एकाग्रतेने अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.