←
बुधवार, 18 ऑगस्ट 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 38

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥

म्हणोनि ज्ञानापरौते । पवित्र न दिसे आयिते । जेणे संशयाचेनि रिते । होइजे गा ॥ ३८ ॥

"Therefore, there is nothing as pure as knowledge, by which one becomes free from all doubts."

ज्ञानापरौते Noun
jnanaparoute
ज्ञानापेक्षा
than knowledge
पवित्र Adjective
pavitra
शुद्ध
pure
आयिते Adjective
ayite
सहज उपलब्ध
readily available
संशयाचेनि Noun
sanshayacheni
संशयाने
by doubt
रिते Adjective
rite
रिकामे किंवा मुक्त
empty or free

💡 अर्थ

या जगात ज्ञानासारखी दुसरी कोणतीही पवित्र गोष्ट नाही. या ज्ञानामुळेच मनुष्य सर्व संशयांपासून मुक्त होतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, या संपूर्ण सृष्टीत ज्ञानासारखे शुद्ध आणि पवित्र दुसरे काहीही नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधार नष्ट होतो, त्याप्रमाणे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनातील अज्ञान आणि संशय पूर्णपणे नाहीसे होतात. जो साधक निष्काम कर्मयोगाने शुद्ध झाला आहे, त्याला हे ज्ञान कालांतराने स्वतःच्या अंतःकरणात प्राप्त होते. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी बाह्य साधनांपेक्षा अंतःशुद्धी महत्त्वाची आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामाचे पूर्ण ज्ञान घेतल्यास भीती आणि संशय दूर होतो. उदाहरणार्थ, नवीन तंत्रज्ञान शिकताना जर त्याचे सखोल ज्ञान घेतले, तर ते वापरताना मनात कोणतीही शंका राहत नाही आणि काम यशस्वी होते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाची शुद्ध करण्याची शक्ती आणि त्याचे श्रेष्ठत्व समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 13

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥

तरी उचित आणि सोपें । जें आचरतां न पाविजे पापें । तें विहित कर्म निक्षेपें । करीं तूं आतां ॥

"Therefore, perform your prescribed duty with certainty, as it is appropriate, easy to follow, and does not lead to sin."

उचित Adjective
Uchita
योग्य किंवा रास्त
Proper or appropriate
सोपें Adjective
Sope
सुलभ किंवा सोपे
Easy or simple
आचरतां Verb
Acharata
आचरण करताना किंवा कृती करताना
While practicing or performing
पापें Noun
Paape
दोष किंवा पाप
Sin or demerit
विहित Adjective
Vihita
शास्त्रसंमत किंवा नेमून दिलेले
Prescribed or ordained
निक्षेपें Adverb
Nikshepe
निश्चितपणे किंवा पूर्णपणे
Certainly or decidedly

💡 अर्थ

म्हणून जे योग्य आणि सोपे आहे, आणि ज्याचे आचरण केल्याने पाप लागत नाही, ते शास्त्रविहित कर्म तू आता निश्चितपणे कर.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माचा त्याग करून नैष्कर्म्य अवस्था प्राप्त होत नाही. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्यासाठी 'विहित' (शास्त्रसंमत आणि कर्तव्य म्हणून प्राप्त) आहे, तेच करणे सर्वात श्रेयस्कर आहे. असे कर्म करणे स्वाभाविक असल्याने 'सोपे' असते आणि ते स्वधर्म म्हणून केल्यामुळे मनुष्याला कर्माचे बंधन किंवा 'पाप' लागत नाही. म्हणून संभ्रम सोडून आपले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच प्रगतीचा मार्ग आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगी पळ काढण्यापेक्षा आपल्या वाट्याला आलेली जबाबदारी (उदा. विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे किंवा कर्मचाऱ्याने आपले काम करणे) प्रामाणिकपणे पार पाडावी. यामुळे कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा आपले नैसर्गिक कर्तव्य पार पाडणे अधिक श्रेयस्कर आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 299

म्हणोनि मन हें आवरावें । मग इंद्रियें आपैतीं स्वभावें । जैसा मूळसिंचनें पालवे । डोलू लागे ॥ २९९ ॥

"Therefore, the mind must be restrained; then the senses will naturally follow. Just as by watering the root, the foliage begins to sway."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
आवरावें Verb
āvarāvēṃ
नियंत्रित करावे
should be restrained
इंद्रियें Noun
indriyēṃ
ज्ञानेंद्रिये
senses
आपैतीं Adverb
āpaitīṃ
आपोआप / स्वाधीन
automatically / under control
मूळसिंचनें Noun
mūḷasiñcanēṃ
मुळाला पाणी घातल्याने
by watering the root
पालवे Noun
pālavē
पालवी / फांद्या
foliage / branches

💡 अर्थ

म्हणून आधी मनावर ताबा मिळवावा, मग इंद्रिये आपोआप आपल्या वश होतात. जसे झाडाच्या मुळाला पाणी दिले की संपूर्ण झाड टवटवीत होऊन डोलू लागते, तसेच मन जिंकले की सर्व इंद्रिये जिंकली जातात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या निग्रहाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, इंद्रियांना बाहेरून रोखण्यापेक्षा मनाला आतून आवरणे जास्त प्रभावी आणि नैसर्गिक आहे. जर आपण झाडाच्या प्रत्येक पानाला किंवा फांदीला स्वतंत्रपणे पाणी घालत बसलो तर ते कठीण आहे, पण मुळाला पाणी दिले तर संपूर्ण झाड आपोआप बहरते. त्याचप्रमाणे, मन हे सर्व इंद्रियांचे मूळ किंवा केंद्र आहे. एकदा का मनावर ताबा मिळवला की डोळे, कान, जीभ यांसारखी इंद्रिये आपोआप सन्मार्गाला लागतात आणि साधकाच्या स्वाधीन होतात.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात वाईट सवयी सोडताना केवळ कृतीवर नियंत्रण न ठेवता विचारांवर (मनावर) काम करावे. उदाहरणार्थ, जर तुम्हाला अभ्यासात एकाग्रता हवी असेल, तर मोबाईलपासून दूर राहण्यापेक्षा मनाला अभ्यासाच्या गोडीचे 'पाणी' द्या, मग डोळे आणि कान आपोआप पुस्तकाकडे वळतील.

📌 संदर्भ

इंद्रियांवर विजय मिळवण्यासाठी मनावर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज एका वृक्षाच्या उदाहरणातून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा