←
गुरुवार, 15 जुलै 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 203

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥

जेथ समस्त भूतें निजलीं । तेथ तो एकु जागा भलीं । आणि जेथ जीव जागे झाले । तेथ निजला तो ॥

"Where all beings have fallen asleep, there he alone is wide awake; and where the creatures are awake, there he is asleep."

समस्त Adjective
samasta
सर्व
all
भूतें Noun
bhūteṃ
प्राणी किंवा जीव
beings
निजलीं Verb
nijalīṃ
झोपली
slept
जागा Adjective
jāgā
जागृत
awake
भलीं Adverb
bhalīṃ
चांगल्या प्रकारे
well

💡 अर्थ

जेव्हा सर्व सामान्य लोक अज्ञानाच्या झोपेत असतात, तेव्हा ज्ञानी पुरुष आत्मज्ञानात जागा असतो. आणि जेव्हा सर्व लोक संसाराच्या कामात मग्न (जागे) असतात, तेव्हा ज्ञानी पुरुष त्यापासून अलिप्त (झोपलेला) असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्ञानी पुरुषाच्या) विलक्षण अवस्थेचे वर्णन करतात. अज्ञानरूपी रात्रीत सर्व प्राणी झोपलेले असतात, म्हणजे त्यांना स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान नसते; पण योगी तिथे पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, ज्या ऐहिक प्रपंचात आणि विषयांमध्ये सर्व जीव आसक्तीने जागे असतात, तो प्रपंच योग्यासाठी रात्रीसारखा शून्य किंवा स्वप्नवत असतो. ज्ञानी माणसाची दृष्टी सामान्य माणसाच्या अगदी उलट असते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा सर्व लोक अफवा, नकारात्मकता किंवा तात्पुरत्या सुखांच्या मागे धावत असतात, तेव्हा आपण शांत राहून आपल्या ध्येयावर आणि नैतिक मूल्यांवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे आचरण करणे होय. उदाहरण: सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याऐवजी स्वतःच्या प्रगतीसाठी अभ्यास करणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, ज्ञानी आणि अज्ञानी व्यक्तींच्या दृष्टिकोनातील फरक स्पष्ट करण्यासाठी ही ओवी आली आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 224

म्हणौनि हा नित्य । सर्वगत आणि अचिंत्य । हा स्वभावेंचि अद्वैत । अनादि सिद्ध ॥ २२४ ॥

"Therefore, this (Soul) is eternal, all-pervading, and inconceivable; it is naturally non-dual and eternally self-existent."

नित्य Adjective
Nitya
कायम टिकणारा/शाश्वत
Eternal
सर्वगत Adjective
Sarvagat
सर्वव्यापी
Omnipresent
अचिंत्य Adjective
Achintya
विचारांच्या पलीकडचा
Inconceivable
अद्वैत Noun
Advait
दुसरा नसलेला/एकच
Non-dual
अनादि Adjective
Anadi
ज्याला सुरुवात नाही असा
Beginningless
सिद्ध Adjective
Siddha
स्वयंसिद्ध/प्रस्थापित
Self-existent

💡 अर्थ

म्हणून हा आत्मा कायम टिकणारा, सर्व ठिकाणी असणारा आणि विचारांच्या पलीकडचा आहे. तो मुळातच एकटा (अद्वैत) असून त्याला सुरुवात नाही, तो स्वतःच सिद्ध आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे स्वरूप स्पष्ट करतात. आत्मा हा 'नित्य' आहे, म्हणजे त्याचा कधीही नाश होत नाही. तो 'सर्वगत' आहे, म्हणजे तो विश्वातील प्रत्येक कणात व्यापलेला आहे. 'अचिंत्य' म्हणजे मानवी बुद्धी किंवा तर्कशक्तीने त्याचे पूर्ण आकलन होऊ शकत नाही. तो 'अद्वैत' आहे, याचा अर्थ त्याच्याशिवाय दुसरे काहीही नाही आणि तो 'अनादि सिद्ध' आहे, म्हणजे तो कोणाकडून निर्माण झालेला नसून तो स्वतःच अनादिकाळापासून अस्तित्वात आहे. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी आत्म्याचे हे अविनाशी रूप कळावे, हा यामागचा उद्देश आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा भीती वाटते, तेव्हा आपल्यातील हा अमर आत्मा ओळखावा. उदाहरण: परीक्षेचा निकाल काहीही लागला तरी, आपण स्वतःला अपयशी न मानता आपल्यातील आंतरिक शक्तीवर विश्वास ठेवून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

आत्मा हा अविनाशी आणि नित्य आहे, हे सांगून मृत्यू केवळ शरीराचा होतो आत्म्याचा नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 266

म्हणोनि जे जे उचित । आणि अवसरें करूनि प्राप्त । तें कर्म आचरतां चित्त । न डुलविजे ॥ २६६ ॥

"Therefore, whatever is appropriate and has come to pass by occasion, while performing that action, do not let the mind waver."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य / शास्त्रसंमत
Appropriate / Rightful
अवसरें Adverb
Avasarēṃ
प्रसंगानुसार / वेळेनुसार
According to occasion
प्राप्त Adjective
Prāpta
मिळालेले / समोर आलेले
Obtained / Encountered
आचरतां Verb
Ācaratāṃ
करताना / आचरण करताना
While performing
चित्त Noun
Citta
मन / अंतःकरण
Mind / Consciousness
न डुलविजे Verb
Na ḍulavijē
विचलित होऊ नये
Should not waver

💡 अर्थ

म्हणून जे काम योग्य आहे आणि जे आपल्या समोर आले आहे, ते काम करताना मन इकडे तिकडे भटकू देऊ नये किंवा डगमगू देऊ नये.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) अत्यंत निष्ठेने पार पाडले पाहिजे. 'उचित' म्हणजे जे नैतिकदृष्ट्या योग्य आहे आणि 'अवसरें' म्हणजे जे परिस्थितीनुसार आपल्यासमोर आले आहे. असे कर्म करताना मनात फळाची अपेक्षा किंवा कर्माबद्दल शंका नसावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाचा विचार करतो, तेव्हा चित्त 'डुलते' म्हणजेच विचलित होते. माउली सांगतात की, कर्मात पूर्णपणे एकाग्र होऊन, मनाची स्थिरता न गमावता कार्य करणे हीच खरी साधना आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला अभ्यासाचा कंटाळा आला असेल, तर त्याने निकालाची चिंता न करता 'अभ्यास करणे हे माझे सध्याचे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन स्थिर ठेवून अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याप्रती असलेल्या निष्ठेचे आणि मानसिक स्थिरतेचे वर्णन करतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा