🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाची दाहकता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, संशय हा केवळ मनाचा एक विकार नसून ते सर्वात मोठे पाप आहे. ज्याप्रमाणे एखादा रोग शरीराला पोखरतो, त्याप्रमाणे संशय माणसाच्या बुद्धीला आणि आत्मविश्वासाला नष्ट करतो. संशयी माणसाला ना या जगात सुख मिळते, ना परलोकात. संशय हा प्रगतीच्या मार्गातील सर्वात मोठा अडथळा असून तो मनुष्याचा सर्वनाश करण्यास कारणीभूत ठरतो, म्हणून साधकाने त्याचा पूर्णपणे त्याग केला पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात कोणत्याही कामात यश मिळवण्यासाठी स्वतःच्या क्षमतेवर विश्वास असणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ, जर एखादा विद्यार्थी 'मी परीक्षेत पास होईल की नाही' असा सतत संशय घेत राहिला, तर तो अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करू शकणार नाही. याउलट, संशय सोडून आत्मविश्वासाने अभ्यास केल्यास यश निश्चित मिळते.

चौथ्या अध्यायाच्या शेवटी, ज्ञानेश्वर महाराज संशयाचे दुष्परिणाम सांगत आहेत, जो ज्ञानाच्या मार्गातील सर्वात मोठा शत्रू आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी आत्मज्ञानामध्ये स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपात विलीन झालेल्या बुद्धीने केलेली कर्मे फळ देत नाहीत. 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट झाल्यामुळे ती कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न ठेवता काम करणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत समत्व बुद्धीचे (Equanimity) महत्त्व विशद करतात. जेव्हा साधकाला सर्व चराचर सृष्टीत एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडते, तेव्हा त्याच्या मनात भेदाभेद उरत नाही. अशी 'साम्यबुद्धी' प्राप्त झालेली व्यक्ती जरी देहाने या जगात वावरत असली, तरी ती स्वरूपाने परब्रह्मच असते. त्यांच्यासाठी जन्म-मरणाचे फेरे संपलेले असतात कारण त्यांनी जिवंतपणीच मोक्ष अनुभवलेला असतो. हेच जीवन्मुक्त अवस्थेचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही भेदभाव न करता सर्वांशी प्रेमाने आणि समानतेने वागणे, हे या ओवीचे सार आहे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी वरिष्ठ आणि कनिष्ठ असा भेदभाव न करता सर्वांच्या श्रमाचा सारखाच आदर करणे.

ज्यांनी समत्व बुद्धी प्राप्त केली आहे, त्यांच्या श्रेष्ठ स्थितीचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.