🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले 'विहित कर्म' (कर्तव्य) पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्मानुसार कर्म करणे हेच खरे 'वर्म' किंवा गुपित आहे. अशा प्रकारे निस्वार्थ बुद्धीने केलेल्या कर्मामुळेच मनुष्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच मोक्ष किंवा परम पुरुषार्थ प्राप्त होतो. हे कर्मच ईश्वराची सेवा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे 'कर्तव्य' म्हणून प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हेच आपले विहित कर्म आहे, ज्यामुळे प्रगती निश्चित होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे मोक्षदायी ठरते हे स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानी पुरुष जरी देहाने या जगात वावरत असला आणि लोककल्याणासाठी मोठी कार्ये (लोकपाळ) करत असला, तरी त्याचे अंतःकरण कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, सर्व क्रिया घडवून आणतो, पण पृथ्वीवरील कोणत्याही अशुद्ध गोष्टीला स्पर्श करूनही स्वतः अशुद्ध होत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडून वागत असल्यामुळे तो सदैव निर्मळ आणि मुक्त राहतो.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, केवळ सेवा म्हणून काम केले पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या सामाजिक संस्थेत काम करताना स्वतःच्या नावापेक्षा कामाला महत्त्व देणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्म करूनही कर्मापासून अलिप्त राहणाऱ्या ज्ञानी पुरुषाचे उदाहरण देऊन वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म स्पष्ट करतात. जेव्हा एखादा मनुष्य 'मी म्हणजे हे शरीर' हा अहंकार (देहाभिमान) पूर्णपणे त्यागून देतो, तेव्हा त्याच्या मनातून कर्माच्या फळाची इच्छा आपोआप नष्ट होते. असा पुरुष संसारात राहून सर्व प्रकारची कर्तव्ये पार पाडतो, पण ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही ओले होत नाही, त्याप्रमाणे तो कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. हेच खरे ज्ञान आणि मुक्तीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' या चिंतेपेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची भीती न बाळगता प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे म्हणजे अलिप्त राहून कर्म करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला अशा व्यक्तीची लक्षणे सांगत आहेत जिने आत्मज्ञान प्राप्त केले आहे आणि जी कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.