←
मंगळवार, 06 जुलै 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 62

म्हणोनि संन्यासु आणि योगु । हा एकचि कीं गा मार्गु । जैसा एकाचि कार्यालागु । दोनी हात ॥ ६२ ॥

"Therefore, Sanyasa and Yoga are but one path; like two hands working for the same purpose."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
therefore
संन्यासु Noun
Sannyāsu
संन्यास (त्याग)
renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग
path of action
एकचि Adjective
Ekaci
एकच
only one
कार्यालागु Noun
Kāryālāgu
कामासाठी
for the task
दोनी Adjective
Donī
दोन
two
हात Noun
Hāta
हात
hands

💡 अर्थ

म्हणून संन्यास आणि योग हे दोन्ही एकच मार्ग आहेत. जसे एकाच कामासाठी आपण आपल्या दोन्ही हातांचा वापर करतो, तसेच हे दोन्ही मार्ग एकाच ध्येयाकडे नेतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संन्यास (ज्ञानमार्ग) आणि योग (कर्ममार्ग) यांच्यातील अद्वैत स्पष्ट करतात. सामान्यतः लोकांना हे दोन मार्ग वेगळे वाटतात, परंतु माऊली सांगतात की ते एकाच ध्येयाची दोन साधने आहेत. ज्याप्रमाणे एखादे कार्य पूर्ण करण्यासाठी दोन्ही हात एकत्र काम करतात, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी संन्यास आणि योग हे एकमेकांना पूरक आहेत. संन्यासात फळाचा त्याग असतो, तर योगात कर्माद्वारे ईश्वराची भक्ती असते. शेवटी दोन्हीचा परिणाम एकच असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात विचार आणि कृती यांचा समन्वय असावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी फक्त 'अभ्यास करावा' हा विचार (ज्ञान) असून चालत नाही, तर प्रत्यक्ष 'अभ्यास करणे' (कृती) ही तितकीच आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

संन्यास आणि कर्मयोग हे भिन्न नसून एकच आहेत, हे पटवून देण्यासाठी माऊलींनी दिलेले उदाहरण.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 252

प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ ५५ ॥

जेणें सांडिला सर्व कामु । जो अंतःकरणीं पूर्णकामु । तोचि जाणावा निष्कामु । स्थितप्रज्ञु ॥ २५२ ॥

"He who has cast off all desires and is fully satisfied within his own heart, know him alone to be desireless and of steady wisdom."

सांडिला Verb
Sandila
त्याग केला / सोडला
Relinquished / Abandoned
कामु Noun
Kamu
इच्छा / वासना
Desire / Lust
पूर्णकामु Adjective
Purnakamu
पूर्णपणे समाधानी
Fully satisfied
निष्कामु Adjective
Nishkamu
इच्छारहित
Desireless
स्थितप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
स्थिर बुद्धीचा
One of steady wisdom

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या मनातील सर्व इच्छा सोडून दिल्या आहेत आणि जो आपल्या स्वतःच्या मनातच पूर्णपणे समाधानी आहे, त्यालाच 'स्थितप्रज्ञ' (स्थिर बुद्धीचा) समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 184

या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥

जेथ समस्त भूतें निजलीं । तेथ जो जागा प्रकाशलीं । आणि जेथ जीव जागे जाहले । तेथ निजला जो ॥

"Where all beings are asleep, there he is awake and enlightened; and where all beings are awake, there he is asleep."

जेथ Adverb
Jetha
जेथे
Where
समस्त Adjective
Samasta
सर्व
All
भूतें Noun
Bhute
प्राणीमात्र
Living beings
निजलीं Verb
Nijali
झोपली
Slept
जागा Adjective
Jaga
जागृत
Awake
प्रकाशलीं Verb
Prakashali
प्रकाशमान झाला
Illuminated
जीव Noun
Jiva
लोक/प्राणी
Souls/People
निजला Verb
Nijala
झोपलेला
Asleep

💡 अर्थ

जेव्हा सर्व लोक अज्ञानाच्या झोपेत असतात, तेव्हा ज्ञानी माणूस जागा असतो. आणि जेव्हा लोक संसारात मग्न असतात, तेव्हा ज्ञानी माणूस त्यापासून अलिप्त (झोपलेला) असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षणे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सामान्य माणसे ज्या आत्मज्ञानाबद्दल पूर्णपणे अनभिज्ञ असतात, तिथे योगी पुरुष आत्मप्रकाशात पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, सामान्य लोक ज्या ऐहिक विषयांमध्ये, मायेमध्ये आणि संसारात अत्यंत रस घेऊन गुंतलेले असतात, त्या विषयांकडे योगी पुरुष पूर्णपणे दुर्लक्ष करतो. योग्यासाठी हा संसार एका स्वप्नासारखा किंवा रात्रीसारखा असतो, जिथे तो अलिप्त राहून शांत झोपलेला असतो. हे अज्ञान आणि ज्ञान यातील मूलभूत फरकाचे सुंदर रूपक आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा सर्वजण अफवा, नकारात्मकता किंवा विनाकारण वादात गुंतलेले असतात, तेव्हा आपण त्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर आणि मानसिक शांततेवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरण: परीक्षेत मित्र खेळत असताना आपण अभ्यासात मग्न राहणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची संसारातील अलिप्तता आणि आत्मज्ञानातील जागृती यांचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा