🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी अध:पाताची सुरुवात ही इंद्रियविषयांच्या विचारातून होते. जेव्हा मन सतत भौतिक सुखांचा किंवा विषयांचा विचार करते, तेव्हा त्यातून आसक्ती निर्माण होते. ही आसक्तीच पुढे क्रोध, मोह आणि बुद्धीचा नाश करण्यास कारणीभूत ठरते. म्हणून साधकाने किंवा सामान्य माणसानेही जर स्वतःचे कल्याण साधायचे असेल, तर मनाला या विषयांच्या चिंतनापासून दूर ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे उगमस्थान आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या वाईट सवयीचे (उदा. मोबाईलचे व्यसन) सतत विचार येत असतील, तर ते विचारच आपल्याला कृतीकडे नेतात. अशा वेळी मनाला जाणीवपूर्वक दुसऱ्या चांगल्या कामात गुंतवणे म्हणजे 'मन आवरणे' होय.

इंद्रियविषयांच्या ध्यानामुळे मनुष्याचा अध:पात कसा होतो, हे सांगताना माउली हा उपदेश करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या बुद्धीची तुलना समुद्राशी करतात. समुद्र हा सर्व नद्यांचा पती (स्वामी) आहे. हजारो नद्या येऊन मिळाल्या तरी समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा कोरडा पडत नाही. तो नेहमी शांत आणि गंभीर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या माणसाला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याच्या आयुष्यात सुखाचे किंवा दुःखाचे कितीही लोंढे आले, तरी त्याची बुद्धी विचलित होत नाही. तो आपल्या स्वरूपात स्थिर राहतो. बाह्य विषयांचा त्याच्या मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला यश किंवा अपयश मिळते, तेव्हा समुद्राप्रमाणे शांत राहणे शिकावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता आणि जास्त मिळाले तरी हुरळून न जाता शांत राहून पुढचा अभ्यास करणे म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवणे होय.

संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची बुद्धी कशी स्थिर असते, हे समुद्राच्या उदाहरणाद्वारे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अंतर्मुख होण्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो साधक बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांचा आणि भोगांचा त्याग करतो, तोच खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होऊ शकतो. इंद्रिये जेव्हा बाहेरच्या विषयांकडे धावतात, तेव्हा मन अशांत होते. परंतु, जेव्हा बुद्धीने या विषयांचे फोलपण ओळखून मनुष्य अंतरी वळतो, तेव्हा त्याला स्वतःमध्येच शाश्वत शांती आणि स्थिरता प्राप्त होते. ही अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मनातील संशयाचा पूर्णपणे नाश होणे आवश्यक असते.

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कामात लक्ष देतो. या ओवीनुसार, दिवसातून किमान १० मिनिटे शांत बसून बाह्य जगाचा विचार सोडून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास मानसिक ताण कमी होतो आणि एकाग्रता वाढते.

बाह्य विषयांचा त्याग करून अंतरात्म्यात कसे स्थिर व्हावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.