🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्मा हा 'निर्गुण' म्हणजे सर्व गुणांच्या पलीकडचा आणि अविनाशी आहे. जो कधी नष्ट होत नाही, त्याच्यासाठी शोक करणे हे केवळ अज्ञानाचे लक्षण आहे. जसा सूर्य आल्यावर अंधार टिकत नाही, तसे आत्मस्वरूपाचे ज्ञान झाल्यावर हे अज्ञानरूपी दुःख मनात राहू शकत नाही. त्यामुळे तू मोह सोडून विवेकाने वाग.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचे नुकसान होते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की बाह्य परिस्थिती बदलत असते, पण आपला आत्मविश्वास ढळू देऊ नये. उदाहरण: परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता, 'मी पुन्हा प्रयत्न करेन' हा विचार करणे म्हणजे अज्ञानावर मात करणे होय.

आत्मा हा शाश्वत आणि निर्गुण आहे, त्यामुळे त्याच्यासाठी शोक करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे, असे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात.

या ओवीमध्ये ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला 'बुद्धियोग' किंवा 'ज्ञानयोग' का महत्त्वाचा आहे हे सांगत आहेत. कर्माचे स्वरूप हे मुळात बंधनकारक असते कारण प्रत्येक कर्माला फळ असते. जेव्हा मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो, तेव्हा तो त्या कर्माच्या चक्रात अडकतो. ज्ञानेश्वर महाराज सुचवतात की, जर कर्माच्या या बंधनाची भीती वाटत असेल, तर ज्ञानाचा आश्रय घेणे हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे. ज्ञान म्हणजे हे जाणणे की आत्मा अकर्ता आहे. या जाणिवेने केलेले कर्म मनुष्याला लिप्त करत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा कामाच्या निकालामुळे तणावात असतो. उदाहरणार्थ, एखादा प्रकल्प पूर्ण करताना 'जर हा यशस्वी झाला नाही तर काय होईल?' ही भीती आपल्याला सतावते. अशा वेळी ज्ञानेश्वर महाराजांचा हा सल्ला मोलाचा ठरतो: निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, ते काम पूर्ण करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या कौशल्यावर आणि ज्ञानावर लक्ष केंद्रित करा. यामुळे कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मनाला शांती मिळते.

कर्माच्या बंधनापासून मुक्त होण्यासाठी श्रीकृष्ण अर्जुनाला ज्ञानाचा मार्ग स्वीकारण्याचा उपदेश करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, 'काय करावे' (कर्म) आणि 'काय करू नये' (अकर्म) याबद्दल सामान्य लोकांमध्ये आणि शास्त्रांमध्येही मोठा संभ्रम असतो. जो मनुष्य या तात्विक वादाच्या पलीकडे जाऊन, सर्व कर्मांचा कर्तेपणा ईश्वराला अर्पण करतो, तोच या भ्रमातून मुक्त होतो. असा पुरुष पांडुरंगाच्या (परमात्म्याच्या) स्वरूपात विलीन होऊन पूर्ण शांतता प्राप्त करतो. कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा अंतरीची स्थिती महत्त्वाची आहे, हे येथे अधोरेखित केले आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'हे करू की ते करू' अशा द्विधा मनस्थितीत असतो. अशा वेळी गोंधळून न जाता, आपले कर्तव्य ईश्वराची सेवा म्हणून करावे आणि फळाची चिंता सोडून द्यावी. उदाहरण: एखाद्या कठीण प्रसंगात परिणामांचा विचार करून घाबरण्यापेक्षा, आपले सर्वोत्तम प्रयत्न करणे आणि मन शांत ठेवणे.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १८ व्या श्लोकावर भाष्य करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्म आणि अकर्माचा खरा अर्थ जाणणाऱ्या पुरुषाची स्थिती वर्णन करत आहेत.