←
बुधवार, 02 जून 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 181

म्हणोनि जे जे उचित। आणि अवसरेंकरूनि प्राप्त। तें कर्म अहेतुक। आचरावें॥

"Therefore, whatever is appropriate and presented by the occasion, perform that action without any motive."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
उचित Adjective
Ucita
योग्य किंवा शास्त्रशुद्ध
Appropriate or Righteous
अवसरेंकरूनि Adverb
Avasarēṅkarūni
प्रसंगानुसार किंवा वेळेनुसार
According to the occasion
प्राप्त Adjective
Prāpta
मिळालेले किंवा वाट्याला आलेले
Obtained or presented
अहेतुक Adjective
Ahētuka
फळाची अपेक्षा न ठेवता
Without motive or selfless
आचरावें Verb
Ācarāvē
आचरणात आणावे किंवा करावे
Should be performed

💡 अर्थ

इसलिए, जो भी उचित है और समय के अनुसार प्राप्त हुआ है, उस कर्म को बिना किसी फल की इच्छा के करना चाहिए।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्म निवडण्यापेक्षा, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्राला धरून आहे आणि जे 'अवसरेंकरूनि' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच आपले कर्तव्य मानून करावे. महत्त्वाचे म्हणजे हे कर्म करताना मनात कोणताही 'हेतू' (फळाची आशा) नसावा. जेव्हा आपण निरपेक्ष भावनेने आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर चित्तशुद्धीला कारणीभूत ठरते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या अट्टाहासापेक्षा (फळाची आशा), ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून अभ्यास करणे म्हणजे 'अहेतुक' कर्म होय.

📌 संदर्भ

अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 207

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्मेंचि न होती। जैं बुद्धीची व्याप्ति। ऐसी होय॥

"Therefore, actions are performed, but they do not remain as binding actions when the intellect attains such pervasiveness."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
कीजती Verb
Kījatī
केली जातात
Are performed
व्याप्ति Noun
Vyāpti
विस्तार किंवा समज
Pervasiveness
बुद्धीची Noun
Buddhīcī
बुद्धीची
Of the intellect
कर्मेंचि Noun
Karmēn̄ci
कर्मेच
Actions themselves

💡 अर्थ

इसलिए कर्म तो किए जाते हैं, परंतु वे कर्म बंधनकारी नहीं होते, जब बुद्धि की व्याप्ति ऐसी (आत्मज्ञानयुक्त) हो जाती है।

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा साधकाची बुद्धी 'मी कर्ता आहे' या अहंकारापासून मुक्त होऊन आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे अग्नीने भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेली कर्मे भविष्यातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्याला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. शरीर आपले विहित कार्य करत राहते, पण अंतरात्मा त्या कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

📌 संदर्भ

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 30

गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥

गांडीव स्रंसे हस्तांतूनि । त्वचा दाहतसे सर्वोनि । मन भ्रमतसे भ्रमलेपणीं । न शके उभा राहो ॥ ३० ॥

"The Gandiva slips from my hand and my skin burns all over; my mind is wandering as if in a whirl and I cannot stand."

गांडीव Noun
Gandiva
अर्जुनाचे प्रसिद्ध धनुष्य
Arjuna's famous bow
स्रंसे Verb
Sranse
गळून पडणे किंवा निसटणे
slipping or falling
दाहतसे Verb
Dahatase
जळजळ होणे
burning sensation
भ्रमतसे Verb
Bhramatase
गोंधळणे किंवा चक्रावून जाणे
wandering or confused
हस्तांतूनि Noun
Hastantuni
हातातून
from the hand

💡 अर्थ

मेरे हाथ से गांडीव धनुष गिर रहा है, मेरी त्वचा में जलन हो रही है और मेरा मन भ्रमित हो रहा है, जिसके कारण मैं खड़ा रहने में भी असमर्थ हूँ।

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाच्या मानसिक आणि शारीरिक व्याकुळतेचे अत्यंत सूक्ष्म वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचा मोह जागृत झाला आहे. या मोहामुळे त्याच्या शरीरावर विपरीत परिणाम होत आहेत. त्याचे गांडीव धनुष्य, जे त्याच्या पराक्रमाचे आणि क्षत्रिय धर्माचे प्रतीक होते, ते त्याच्या हातातून निसटत आहे. तीव्र मानसिक तणावामुळे त्याच्या त्वचेची आग होत आहे आणि त्याचे मन इतके भ्रमित झाले आहे की त्याला स्वतःचे अस्तित्व सावरणे कठीण झाले आहे. हे केवळ शारीरिक थकव्याचे लक्षण नसून, वैचारिक द्वंद्वामुळे निर्माण झालेली 'विषाद' अवस्था आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात खूप घाबरतो किंवा गोंधळून जातो, तेव्हा आपल्याला काय करावे हे सुचत नाही. अशा वेळी शांत राहून विचार करणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीतीमुळे उत्तर आठवत नसेल, तर दीर्घ श्वास घेऊन मन स्थिर करावे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर आपल्या नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर पाहून अर्जुनाला जो मोह झाला, त्यातून निर्माण झालेली त्याची शारीरिक आणि मानसिक अवस्था तो श्रीकृष्णाला सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा