🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्या साधकाने आपल्या मनावर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याला बाह्य जगातील प्रलोभने घाबरवू शकत नाहीत. इंद्रियांचा स्वभावच विषयांकडे (जसे की चव, रूप, शब्द) धावण्याचा असतो. परंतु, जर मन बुद्धीच्या आणि आत्म्याच्या नियंत्रणात असेल, तर ही इंद्रिये साधकाला विचलित करू शकत नाहीत. हे म्हणजे एखाद्या निष्णात सारथ्याने लगाम हाती धरलेल्या घोड्यांसारखे आहे; घोडे धावतात खरे, पण ते रथाला चुकीच्या मार्गावर नेऊ शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या मनावर ताबा ठेवला, तर सोशल मीडिया किंवा बाह्य आकर्षणे आपल्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही त्यावर लक्ष न देता एकाग्र राहणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, ज्याने मनावर विजय मिळवला आहे त्याला इंद्रिये कशी बाधत नाहीत, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा हा मार्ग इतका विलक्षण आहे की त्यासाठी संसाराचा त्याग करून अरण्यात जाण्याची आवश्यकता नाही. प्रपंचात राहूनही, जर मनुष्य आपली कर्तव्ये फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराच्या चरणी अर्पण करून करतो, तर तो या योगाचा लाभ घेऊ शकतो. हा योग प्रपंचाच्या 'गावात' (म्हणजेच मोहात) न शिरताही साधता येतो, कारण तो आंतरिक शुद्धीवर भर देतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे करताना ती 'मी' पणा सोडून केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केला, तर तो एक प्रकारचा योगच ठरतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानयोगाची सुलभता सांगत आहेत की हा योग संसारात राहूनही साधता येतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मर्म सांगतात. ज्या व्यक्तीला आपल्या अंतरात्म्याचा साक्षात्कार झाला आहे, त्याला बाह्य जगातील नश्वर विषयांमध्ये कोणतेही स्वारस्य उरत नाही. ज्याप्रमाणे अमृताचे सेवन करणाऱ्याला इतर पेये बेचव वाटतात, त्याचप्रमाणे आत्मसुखाचा अनुभव घेणाऱ्याला भौतिक सुखे तुच्छ वाटतात. अशी व्यक्ती स्वतःच्याच ठिकाणी संतुष्ट असते आणि तिची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत विचलित होत नाही. हेच पूर्णत्वाचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात बाह्य गोष्टींवर (उदा. मोबाईल, प्रसिद्धी किंवा वस्तू) आपले सुख अवलंबून न ठेवता, स्वतःच्या कर्मात आणि विचारात समाधान शोधणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय. उदाहरण: इतरांनी स्तुती केली किंवा निंदा केली तरी आपल्या ध्येयापासून विचलित न होता शांत राहणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत.