←
मंगळवार, 11 मे 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 13

तरी चातुर्वर्ण्य म्यां सृजिलें । गुणकर्मविभागें कल्पिलें । परि तें मीचि कीं न केलें । ऐसें जाणें ॥

"The four-fold order was created by Me according to the divisions of Gunas and Karma; though I am its author, know Me as the non-doer."

चातुर्वर्ण्य Noun
Chaturvarnya
चार वर्ण (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र)
The four-fold social order
सृजिलें Verb
Srujile
निर्माण केले
Created
गुणकर्मविभागें Adverb
Gunakarmavibhage
गुण आणि कर्माच्या विभागणीनुसार
According to qualities and actions
कल्पिलें Verb
Kalpile
रचले किंवा कल्पिले
Designed or conceived
अकर्ता Noun
Akarta
काहीही न करणारा (अलिप्त)
Non-doer

💡 अर्थ

मीच गुणांच्या आणि कर्मांच्या विभागणीनुसार चार वर्णांची (समाजातील गट) निर्मिती केली आहे. पण मी त्यांचा कर्ता असूनही प्रत्यक्षात काहीही करत नाही, हे तू लक्षात घे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा संदेश स्पष्ट करतात की, सृष्टीतील चार वर्णांची व्यवस्था ही कोणा एका व्यक्तीने लादलेली नसून ती निसर्गतः व्यक्तीच्या अंगी असलेल्या 'सत्त्व, रज आणि तम' या गुणांवर आणि त्यांच्या कर्मांवर आधारित आहे. जरी ही संपूर्ण सृष्टी आणि त्यातील नियम ईश्वराने बनवले असले, तरी ईश्वर स्वतः त्या कर्मांच्या फळांपासून अलिप्त असतो. तो 'अकर्ता' आहे. माणसानेही आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडून दिले पाहिजे, हा यातील मुख्य उपदेश आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपल्या कामात नैपुण्य मिळवणे आणि ते निस्वार्थ भावनेने करणे. उदाहरण: वर्गातील मॉनिटरने आपली जबाबदारी पार पाडताना 'मी मोठा आहे' असा गर्व न करता सर्वांच्या हितासाठी काम करावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला सृष्टीतील गुण-कर्मावर आधारित व्यवस्थेची माहिती देत असून स्वतःचे अकर्तेपण स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 49

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥

म्हणोनि जन्म कर्म माझें । हें दिव्य जो जाणे बीजें । तो देह सांडूनि मजचि । मिळोनि जाय ॥ ४९ ॥

"Therefore, my birth and actions are divine; he who knows this in truth, upon leaving the body, is not reborn but merges into Me."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
जन्म Noun
Janma
जन्म
Birth
कर्म Noun
Karma
कार्य
Action
दिव्य Adjective
Divya
अलौकिक
Divine
बीजें Adverb
Bije
तत्त्वतः/मुळापासून
In essence
सांडूनि Verb
Sanduni
त्यागून/सोडून
Leaving/Renouncing

💡 अर्थ

म्हणून माझे जन्म आणि कर्म हे दिव्य (अलौकिक) आहेत, हे जो मूळ तत्त्वासह जाणतो, तो देह त्यागल्यावर पुन्हा जन्माला येत नाही, तर मलाच येऊन मिळतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, भगवंताचे अवतार घेणे (जन्म) आणि त्यांनी केलेली कार्ये (कर्म) ही सामान्य मानवासारखी वासना किंवा कर्माच्या बंधनातून निर्माण झालेली नसतात. ती पूर्णपणे दिव्य आणि लोककल्याणासाठी असतात. जो साधक हे गुपित अंतःकरणापासून जाणतो, त्याची संसारातील आसक्ती नष्ट होते. असा ज्ञानी पुरुष मृत्यूत्तर पुनर्जन्माच्या चक्रात न अडकता थेट ईश्वराशी एकरूप होतो, म्हणजेच त्याला मोक्ष प्राप्त होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आपण जे काही काम करतो, ते फळाची अपेक्षा न ठेवता 'ईश्वरार्पण' बुद्धीने केल्यास कर्माचे बंधन राहत नाही. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केल्यास तो आनंददायी होतो.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण आपल्या दिव्य जन्माचे आणि कर्माचे रहस्य अर्जुनाला सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 275

जैसा पूर्ण सरितां-भरीं । समुद्रु न चळे थोंकु ही न करी । तैसा काम-प्रवेशु अंतरीं । क्षोभु न संपादी ॥

"As the ocean, though filled with the waters of all rivers, remains steady and does not overflow, so does the man into whose heart all desires enter without causing any agitation."

सरितां-भरीं Noun
saritāṃ-bharīṃ
नद्यांच्या प्रवाहाने
by the flow of rivers
समुद्रु Noun
samudru
सागर
ocean
थोंकु Noun
thoṃku
मर्यादा सोडणे
overflowing or agitation
काम-प्रवेशु Noun
kāma-praveśu
इच्छांचा शिरकाव
entry of desires
क्षोभु Noun
kṣobhu
अस्वस्थता किंवा विकार
agitation or disturbance
संपादी Verb
saṃpādī
निर्माण करणे
produces or achieves

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे सर्व नद्यांचे पाणी येऊन मिळाले तरी समुद्र आपली मर्यादा सोडत नाही किंवा खळबळत नाही, त्याप्रमाणे सर्व इच्छा मनात आल्या तरी ज्याच्या मनात कोणताही विकार निर्माण होत नाही, तोच खरा ज्ञानी.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगतात. पावसाळ्यात सर्व नद्या दुथडी भरून वाहतात आणि समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी ओलांडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही. तो शांतच राहतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या अंतःकरणात विषयांचे भोग किंवा विविध इच्छा प्रवेश करतात, परंतु त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या आंतरिक आनंदावर कोणताही परिणाम होत नाही.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्यावर टीका होते किंवा अनपेक्षित संकटे येतात, तेव्हा समुद्रासारखे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कामाचा ताण वाढला तरी चिडचिड न करता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाची स्थिरता स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर माऊली समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा