🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे स्वरूप अविनाशी आहे आणि शरीर नश्वर आहे हे सत्य समजून घेतल्यावर शोक करणे चुकीचे आहे. अज्ञानी लोक शरीरालाच आत्मा मानतात आणि त्यामुळे मृत्यूच्या कल्पनेने दुःखी होतात. अर्जुन हा ज्ञानी असूनही मोहवश होऊन दुःख करत आहे, म्हणून महाराज त्याला बजावतात की सामान्य अज्ञानी माणसांसारखा तू मनामध्ये खेद करू नकोस. विवेकाने या मोहाचा त्याग कर.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला अपयश येते किंवा एखादी प्रिय वस्तू हरवते, तेव्हा आपण खूप दुःखी होतो. अशा वेळी हे लक्षात ठेवावे की परिस्थिती बदलणे हा निसर्गाचा नियम आहे. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तर रडत न बसता, अज्ञानाचा त्याग करून पुढच्या वेळी अधिक मेहनत घेण्याचा विचार करणे म्हणजे या ओवीचा सराव होय.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला अज्ञानामुळे होणारा शोक सोडून देण्याचा सल्ला देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जोपर्यंत मानवी इंद्रिये बाह्य विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असतात, तोपर्यंत मन आणि बुद्धी कधीही स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वाऱ्याच्या झोतात दिवा थरथरतो, त्याप्रमाणे वासनांमुळे बुद्धी चंचल होते. जेव्हा साधक जाणीवपूर्वक प्रयत्नांनी आपल्या इंद्रियांना आवरतो आणि मनाला विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे मुक्त करतो, तेव्हाच त्याला आत्मस्वरूपाची अढळ स्थिरता प्राप्त होते. हीच 'स्थितप्रज्ञ' होण्याची पहिली पायरी आहे.

विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाला बसताना मोबाईल किंवा खेळाच्या विचारांवर (इंद्रियांवर) नियंत्रण मिळवले, तरच त्यांची एकाग्रता वाढून त्यांना विषय नीट समजतो.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याचे मन पूर्णपणे शुद्ध झाले आहे आणि ज्याच्या मनात कसलेही विकार उरलेले नाहीत, असा पुरुष आत्मस्वरूपात विलीन होतो. बाह्य जगातील गोंधळाचा किंवा सुख-दुःखाचा त्याच्यावर कोणताही परिणाम होत नाही. तो स्वतःच्या आत्म्यातच पूर्ण समाधान मानतो आणि तिथेच स्थिर राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा विचार करावा. मन शांत ठेवल्याने कठीण प्रसंगातही योग्य निर्णय घेता येतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आल्यावर घाबरून न जाता शांत राहिल्यास उत्तर आठवण्यास मदत होते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे आणि आत्मिक शांती कशी प्राप्त होते हे सांगत आहेत.