←
शनिवार, 20 मार्च 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 81

जैसीं जळचरे जळांतरीं । असती न भिजेचि अंबरें । तैसा संसारीं जो न विकारी । तोचि मुक्त ॥

"As aquatic creatures live in water without being drenched by it, so is he who remains unaffected by the world; he alone is liberated."

जळचरे Noun
jalachare
पाण्यात राहणारे प्राणी
aquatic animals
जळांतरीं Adverb
jalantari
पाण्याच्या आत
inside the water
भिजेचि Verb
bhijechi
भिजणे किंवा ओले होणे
getting wet or drenched
संसारीं Adverb
sansari
प्रपंचात किंवा जगात
in the worldly life
विकारी Adjective
vikari
विकारवश किंवा बदलणारा
affected by emotions or changes
मुक्त Adjective
mukta
बंधमुक्त किंवा स्वतंत्र
liberated or free

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे प्राणी पाण्यात असूनही त्यांना पाणी बाधत नाही (ते ओले होऊन कुजत नाहीत), त्याप्रमाणे जो मनुष्य या संसारात राहूनही संसारातील विकारांनी विचलित होत नाही, तोच खरा मुक्त होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अलिप्ततेचा' अत्यंत महत्त्वाचा सिद्धांत मांडतात. ते म्हणतात की, खरा संन्यास हा संसार सोडण्यात नसून संसारात राहूनही त्यातील माया-मोहापासून अलिप्त राहण्यात आहे. जळचर प्राणी (मासे इ.) चोवीस तास पाण्यातच असतात, पण पाणी त्यांच्या शरीराचा नाश करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, जो ज्ञानी पुरुष प्रपंचातील सर्व कर्तव्ये पार पाडतो, पण त्याचे अंत:करण काम, क्रोध, लोभ यांसारख्या विकारांनी मलिन होत नाही, तोच या जगात राहूनही मुक्त आहे. ही अवस्था प्राप्त करणे म्हणजेच योगाचे यश आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात वावरताना आपल्यावर अनेक बाह्य परिस्थितींचा परिणाम होतो. उदाहरणार्थ, ऑफिसमध्ये कोणाशी वाद झाला तरी त्याचे दुःख घरी न आणणे किंवा यशाने हुरळून न जाता आणि अपयशाने खचून न जाता आपले काम करत राहणे, म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

📌 संदर्भ

संसारात राहूनही मनाची शांती आणि मुक्ती कशी जपावी, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 25

तिये सैन्ये दोन्ही थोर । जैसे कळांतकाळींचे सागर । कीं महाप्रळयींचे अंबर । उथळले ॥ २५ ॥

"Both those armies were so great, like the oceans at the end of time, or like the sky surging during the great dissolution."

सैन्ये Noun
Sainye
सेना/लष्कर
Armies
थोर Adjective
Thor
मोठी/विशाल
Great/Vast
कळांतकाळींचे Adjective
Kalantakaliche
प्रलयकाळातील
Of the end of time
सागर Noun
Sagar
समुद्र
Oceans
महाप्रळयींचे Adjective
Mahapralayiche
महाप्रलयाच्या वेळचे
Of the great dissolution
अंबर Noun
Ambar
आकाश
Sky
उथळले Verb
Uthalale
उचंबळले/उसळले
Overflowed/Surged

💡 अर्थ

ती दोन्ही सैन्ये इतकी मोठी आणि अफाट होती की जणू काही प्रलयकाळातील दोन समुद्र किंवा महाप्रलयाच्या वेळी कोसळलेले आकाशच उचंबळून आले असावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील पांडव आणि कौरव या दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. 'कळांतकाळ' म्हणजे युगाचा अंत किंवा प्रलयकाळ. जेव्हा प्रलय येतो, तेव्हा समुद्र आपल्या मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही गिळंकृत करतो. तसेच, ही दोन्ही सैन्ये एकमेकांसमोर उभी ठाकली असताना त्यांचा विस्तार आणि त्यातील आवेश पाहून असे वाटते की जणू दोन महासागर एकमेकांवर आदळणार आहेत किंवा महाप्रलयाच्या वेळी संपूर्ण आकाशच खाली कोसळले आहे. हे वर्णन युद्धाच्या भीषणतेची आणि त्या प्रसंगाच्या गांभीर्याची पूर्वकल्पना देते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपल्या आयुष्यात दोन मोठ्या समस्या किंवा आव्हाने एकाच वेळी समोर येतात, तेव्हा घाबरून न जाता त्यांच्या भव्यतेचा स्वीकार करून धैर्याने सामोरे जावे. उदाहरण: परीक्षेचा ताण आणि घरगुती जबाबदाऱ्या या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी आल्यावर डगमगून न जाता नियोजन करणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर जमलेल्या दोन्ही अफाट सैन्यांचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 137

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुर्अचलोऽयं सनातनः ॥

म्हणोनि हा नित्य । आणि अचल हा सनातनु । परि न कळे हा गहनु । तर्कासी गा ॥

"Therefore, this (soul) is eternal, immovable, and ancient; yet it is profound and incomprehensible to logic."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
नित्य Adjective
Nitya
शाश्वत/कायम
Eternal
अचल Adjective
Achal
स्थिर/न हलणारा
Immovable
सनातनु Adjective
Sanatanu
अनादी/प्राचीन
Ancient/Timeless
गहनु Adjective
Gahanu
गूढ/कठीण
Profound/Mysterious
तर्कासी Noun
Tarkasi
तर्काला/बुद्धीला
To logic/reasoning

💡 अर्थ

म्हणून हा आत्मा कायम टिकणारा (नित्य), स्थिर (अचल) आणि अनादी (सनातन) आहे. पण हा आत्मा तर्काने किंवा बुद्धीने समजून घेण्यास अत्यंत कठीण आहे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे शाश्वत स्वरूप स्पष्ट करतात. ते सांगतात की आत्मा हा काळाच्या पलीकडे असून तो कधीही नष्ट होत नाही (नित्य). तो कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही (अचल) आणि तो सृष्टीच्या आरंभापासून अस्तित्वात आहे (सनातन). मानवी बुद्धी आणि तर्कशक्ती केवळ दृश्य जगाचे विश्लेषण करू शकते, परंतु आत्मा हा इंद्रियांच्या आणि तर्काच्या पलीकडचा विषय असल्याने तो समजण्यास अत्यंत गूढ किंवा 'गहन' आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे नुकसान होते किंवा प्रिय व्यक्तीचा विरह होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की शरीर नश्वर असले तरी आत्मा अमर आहे. उदाहरण: एखाद्या अपयशाने खचून न जाता, आपल्यातील आंतरिक शक्ती (आत्मा) कधीही संपत नाही हा विचार करून पुन्हा प्रयत्न करणे.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे अमरत्व आणि अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत, जेणेकरून अर्जुनाचा मृत्यूविषयक मोह आणि भीती दूर व्हावी.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा