←
बुधवार, 25 फेब्रुवारी 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 69

म्हणोनि विषयांवरी । जो निग्रहाची धटी धरी । तयाची प्रज्ञा थिरावली अंतरीं । जाण तूं ॥

"Therefore, one who holds a firm grip of restraint over the objects of the senses, know that his wisdom is steady within."

विषयांवरी Noun
vishayanvari
इंद्रियांच्या विषयांवर
on sense objects
निग्रहाची Noun
nigrahachi
संयमाची
of restraint
धटी Noun
dhati
पकड किंवा धमक
firm grip
प्रज्ञा Noun
prajna
बुद्धी
wisdom
थिरावली Verb
thiravali
स्थिर झाली
became steady
अंतरी Adverb
antari
हृदयात किंवा मनात
within the heart
जाण Verb
jaan
ओळख किंवा समज
know or understand

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, त्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे असे तू समज.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःमध्ये ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखून धरतो, त्याचीच प्रज्ञा (बुद्धी) परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हाच स्थिर बुद्धीचा पाया आहे. जो विषयांच्या आहारी जात नाही, तोच खरा ज्ञानी होय.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो, तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या आकर्षणापासून स्वतःला रोखणे म्हणजे 'इंद्रिय निग्रह' होय. असा संयम पाळल्यास यश नक्की मिळते.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरबुद्धी पुरुषाची लक्षणे सांगताना इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 78

म्हणौनि कुरुक्षेत्रीं जे जाहले । तेचि हे श्लोक विन्यासले । म्हणौनि कुरुक्षेत्रा आले । पांडव कौरव ॥ ७८ ॥

"Therefore, what happened at Kurukshetra is arranged in these verses; hence the Pandavas and Kauravas came to Kurukshetra."

म्हणौनि Conjunction
Mhanauni
म्हणून
Therefore
कुरुक्षेत्रीं Noun
Kurukshetri
कुरुक्षेत्रावर
On the field of Kurukshetra
जाहले Verb
Jahale
घडले
Happened
विन्यासले Verb
Vinyasale
रचले किंवा मांडले
Arranged or composed
पांडव Noun
Pandava
पांडूचे पुत्र
Sons of Pandu
कौरव Noun
Kaurava
धृतराष्ट्राचे पुत्र
Sons of Dhritarashtra

💡 अर्थ

कुरुक्षेत्रावर जे काही घडले, तेच या श्लोकांमध्ये मांडले आहे. म्हणूनच पांडव आणि कौरव कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी एकत्र आले.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, भगवद्गीतेतील श्लोक हे केवळ कल्पनाविलास नसून कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर प्रत्यक्ष घडलेल्या घटनांचे शब्दरूप आहेत. महर्षी व्यासांनी या ऐतिहासिक युद्धाचे आणि त्यातील संवादांचे आध्यात्मिक सार अत्यंत कौशल्याने श्लोकबद्ध केले आहे. हे श्लोक म्हणजे कुरुक्षेत्रावरील संघर्षाचे आणि श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचे जिवंत प्रतिबिंब आहे, ज्यामुळे वाचकाला त्या युद्धाच्या भूमीवर प्रत्यक्ष उपस्थित असल्याचा अनुभव येतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जीवनात कोणतीही गोष्ट मांडताना किंवा अहवाल देताना ती सत्यावर आधारित असावी, हे यातून शिकता येते. उदाहरण: शाळेतील प्रकल्पाचा अहवाल लिहिताना प्रत्यक्ष केलेल्या प्रयोगांचीच माहिती अचूकपणे मांडणे.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज गीतेच्या श्लोकांची रचना आणि कुरुक्षेत्रावरील युद्धाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 51

म्हणोनि बाह्य हे विषय । सांडूनि जे निःसंशय । अंतरीं सुख अतिशय । भोगिती पैं ॥

"Therefore, renouncing these external objects, those who undoubtedly enjoy extreme bliss within themselves."

बाह्य Adjective
Bahya
बाहेरील
External
विषय Noun
Vishaya
इंद्रियांचे भोग
Sensory objects
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून
Renouncing
निःसंशय Adverb
Nihsanshaya
शंका न ठेवता
Without doubt
अंतरीं Noun
Antari
मनामध्ये
Within the self
अतिशय Adjective
Atishaya
खूप जास्त
Extreme

💡 अर्थ

म्हणून जे लोक बाहेरील विषयांचा त्याग करून, मनात कोणतीही शंका न ठेवता, आपल्या अंतरात्म्यातच परम सुखाचा अनुभव घेतात, तेच खरे सुखी होतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, मानवी इंद्रिये नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (जसे की चव, स्पर्श, दृश्य) धावत असतात. परंतु हे बाह्य सुख क्षणभंगुर आणि विनाशी असते. जो साधक या बाह्य विषयांवरील आपली आसक्ती पूर्णपणे सोडून देतो, तो अंतर्मुख होतो. जेव्हा चित्त स्थिर होते, तेव्हा त्याला स्वतःच्या आत्म्यामध्ये अशा सुखाचा अनुभव येतो ज्याला कशाचीही उपमा देता येत नाही. हे सुख 'निःसंशय' म्हणजे खात्रीशीर आणि शाश्वत असते. बाह्य जगावर अवलंबून नसलेले हे स्वयंभू सुखच योग्याचे खरे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण सतत मोबाईल, टीव्ही किंवा इतरांच्या कौतुकात सुख शोधतो. पण हे सुख संपले की आपल्याला दुःख होते. त्याऐवजी दिवसातून काही वेळ शांत बसून स्वतःच्या श्वासावर किंवा विचारांवर लक्ष केंद्रित केल्यास (ध्यान), आपल्याला बाह्य साधनांशिवाय मिळणाऱ्या शांततेचा अनुभव येईल. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी बाहेर खेळायला जाण्यापेक्षा १० मिनिटे शांत बसल्यास मन अधिक एकाग्र होते.

📌 संदर्भ

इंद्रियांच्या बाह्य विषयांत सुख शोधण्याऐवजी स्वतःच्या अंतरात्म्यात सुख मानणाऱ्या योग्याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा