🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. ज्याप्रमाणे समुद्रात अनेक नद्या येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी सोडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व विषय आले तरी तो विचलित होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो कारण त्याला आत्मसुखाचा लाभ झालेला असतो. त्याच्या मनात कोणतीही नवीन इच्छा निर्माण होत नाही, कारण तो स्वतःच आनंदाचे माहेरघर झालेला असतो. बाह्य जगातील घडामोडींचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

आपल्या आयुष्यात कितीही सुख-दु:ख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाकडून कौतुक झाले किंवा टीका झाली, तरीही आपले मानसिक संतुलन ढळू न देता आपले कर्तव्य करत राहणे, हाच या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना तो समुद्राप्रमाणे कसा अचल असतो याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत संशयाचे अत्यंत घातक स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याच्या प्रगतीत संशय हा सर्वात मोठा शत्रू आहे. संशयामुळे माणसाची बुद्धी विचलित होते आणि तो सत्यापासून दूर जातो. संशय हा केवळ एक मानसिक विचार नसून तो आत्मविनाशाचा मार्ग आहे. ज्याप्रमाणे एखादा मोठा आणि प्रशस्त रस्ता माणसाला पटकन त्याच्या ध्येयाकडे नेतो, तसाच संशय हा माणसाला विनाशाकडे नेणारा महामार्ग आहे. साधकाने किंवा कोणत्याही व्यक्तीने यशासाठी आणि आत्मज्ञानासाठी संशयाचा त्याग करणे अनिवार्य आहे, कारण संशयी माणसाला ना इहलोक मिळतो ना परलोक.

दैनंदिन जीवनात, जर आपण आपल्या क्षमतेवर किंवा आपल्या ध्येयावर संशय घेतला, तर आपण कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, परीक्षेत उत्तर लिहिताना जर मनात संशय असेल, तर आपण बरोबर उत्तर असूनही ते खोडून चूक करतो. म्हणून आत्मविश्वासाने आणि स्पष्ट विचाराने काम करावे.

ज्ञानप्राप्तीच्या मार्गात संशय हा कसा सर्वात मोठा अडथळा ठरतो आणि तो विनाशाकडे कसा नेतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, परंतु समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा नद्यांच्या येण्याने त्यात कोणताही विकार निर्माण होत नाही; तो आपल्या पूर्णत्वात स्थिर असतो. त्याचप्रमाणे, ज्याचे मन आत्मस्वरूपात स्थिर झाले आहे, त्याच्याकडे जगातील सर्व विषय किंवा इच्छा आल्या तरी तो विचलित होत नाही. अशा व्यक्तीला शांती मिळवण्यासाठी प्रयत्न करावा लागत नाही, तर शांतीच अशा व्यक्तीचा स्वभाव बनून तिला माळ घालते (तिच्याकडे आकर्षित होते).

जेव्हा आपण आपल्या कामात पूर्णपणे एकाग्र होतो आणि बाह्य गोष्टींनी (जसे की मोबाईलचे नोटिफिकेशन किंवा इतरांची टीका) विचलित होत नाही, तेव्हा आपल्याला खरी मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी आजूबाजूला कितीही गोंधळ असला, तरी जो विद्यार्थी आपल्या अभ्यासात मग्न असतो, त्याला त्या गोंधळाचा त्रास होत नाही.

स्थितप्रज्ञाच्या स्थितीचे वर्णन करताना ज्ञानेश्वर महाराज नदी आणि समुद्राचे उदाहरण देतात.