←
मंगळवार, 20 जानेवारी 2032
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 44

म्हणौनि अज्ञानापासोनि जाहला । हा संशयो हृदयीं रूढला । तो ज्ञानशस्त्रें उपडिला । वेगें कीजे ॥ ४४ ॥

म्हणून अज्ञानापासून उत्पन्न झालेला हा संशय जो हृदयात रुजला आहे, तो ज्ञानरूपी शस्त्राने उपटून टाकून त्वरित युद्धाला (कर्तव्याला) तयार हो.

"Therefore, this doubt born of ignorance, which has taken root in your heart, should be uprooted quickly with the weapon of knowledge."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
अज्ञानापासोनि Noun
Ajnanapasoni
अज्ञानापासून
From ignorance
संशयो Noun
Sanshayo
संशय / शंका
Doubt
रूढला Verb
Rudhala
रुजलेला / स्थिरावलेला
Rooted / Established
ज्ञानशस्त्रें Noun
Jnana-shastren
ज्ञानरूपी शस्त्राने
With the weapon of knowledge
उपडिला Verb
Upadila
उपटून टाकलेला
Uprooted
वेगें Adverb
Vegen
त्वरित / वेगाने
Quickly

💡 अर्थ

म्हणून अज्ञानामुळे मनात आलेली शंका ज्ञानाच्या मदतीने काढून टाका आणि आपले काम उत्साहाने करा.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संशय हा अज्ञानाचा पुत्र आहे. जेव्हा माणसाला स्वतःच्या स्वरूपाचे किंवा सत्याचे ज्ञान नसते, तेव्हाच मनात शंका निर्माण होतात. हा संशय एखाद्या वृक्षाप्रमाणे हृदयात आपली मुळे घट्ट रोवतो, ज्यामुळे माणसाची निर्णयक्षमता नष्ट होते. यावर एकमेव उपाय म्हणजे 'ज्ञान'. आत्मज्ञानाचे शस्त्र वापरून या संशयाचा समूळ नाश करणे आवश्यक आहे. एकदा का ज्ञानाचा प्रकाश पडला की संशयाचा अंधार आपोआप नाहीसा होतो आणि मनुष्य आपल्या कर्तव्यासाठी सज्ज होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या कामाबद्दल भीती किंवा शंका वाटते, तेव्हा त्या विषयाचा सखोल अभ्यास करून ती शंका दूर करावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेची भीती वाटत असेल तर विषयाचे पूर्ण ज्ञान मिळवल्यास आत्मविश्वास वाढतो आणि भीती नष्ट होते.

📌 संदर्भ

अज्ञानामुळे निर्माण झालेला संशय हा प्रगतीतील अडथळा आहे, हे सांगून श्रीकृष्ण अर्जुनाला तो नष्ट करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 304

म्हणोनि इंद्रियांचा निग्रहो । जयासी जाहला असे पहा हो । तोचि पूर्णप्रज्ञु पाहो । जो स्थिरबुद्धि ॥

"Therefore, he who has attained restraint of the senses, see him as one with perfect wisdom and steady intellect."

इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
इंद्रियांचा (डोळे, कान इ.)
Of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
जयासी Pronoun
Jayasi
ज्याला
To whom
पूर्णप्रज्ञु Noun
Purnaprajnu
पूर्ण ज्ञानी
One with complete wisdom
स्थिरबुद्धि Adjective
Sthirabuddhi
अढळ बुद्धी असलेला
Steady intellect

💡 अर्थ

म्हणून ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच खरा स्थिर बुद्धीचा आणि पूर्ण ज्ञानी माणूस आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मसंयमाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे रोखू शकतो, त्याचीच बुद्धी परमात्मस्वरूपी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा केवळ शारीरिक नसून तो मानसिक स्तरावर असावा लागतो. ज्याची इंद्रिये त्याच्या आज्ञेत आहेत, तोच संसारातील द्वंद्वांनी विचलित होत नाही आणि त्यालाच 'स्थितप्रज्ञ' किंवा 'पूर्णप्रज्ञ' म्हटले जाते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात अभ्यासावर किंवा कामावर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी मनावर ताबा असणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, टीव्ही किंवा मोबाईलची ओढ असतानाही अभ्यासाला प्राधान्य देणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय, ज्यामुळे आपली प्रगती होते.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 21

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥

जो बाह्य विषयांचा विटाळु । सांडूनि अंतरीं केवळु । आत्मसुखाचा सोहळु । भोगीत असे ॥

"He whose self is unattached to external contacts finds happiness in the Self; with the self engaged in the meditation of Brahman, he attains endless happiness."

बाह्य Adjective
Bahya
बाहेरचे किंवा भौतिक
External or material
विटाळु Noun
Vitalu
आसक्ती किंवा घाण
Attachment or impurity
सांडूनि Verb
Sanduni
त्याग करून
Discarding or leaving
अंतरीं Adverb
Antari
मनामध्ये किंवा आत
Within or inside
सोहळु Noun
Sohalu
उत्सव किंवा सोहळा
Celebration or joy
भोगीत Verb
Bhogit
अनुभवणे
Experiencing

💡 अर्थ

जो माणूस बाहेरच्या जगातील वस्तूंच्या सुखाचा मोह सोडून देतो आणि आपल्या मनातच सुख शोधतो, त्याला कधीही न संपणारा आनंद मिळतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अडकलेले नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अंतरातील आत्मसुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा एखादा साधक आपली इंद्रिये बाह्य जगातून काढून अंतर्मुख करतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माशी एकरूप झाल्याचा आनंद मिळतो. हा आनंद कोणत्याही भौतिक वस्तूवर अवलंबून नसल्यामुळे तो अक्षय म्हणजेच कधीही न संपणारा असतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

आजच्या काळात आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाहेरच्या खाण्यात सुख शोधतो, पण ते तात्पुरते असते. जर आपण रोज १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले (ध्यान केले), तर आपल्याला मनातून खरी शांती आणि आनंद मिळू शकतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेत यश मिळाल्यावर होणाऱ्या आनंदापेक्षा, अभ्यास करताना विषयाचे आकलन झाल्यावर मिळणारा आंतरिक आनंद अधिक टिकणारा असतो.

📌 संदर्भ

बाह्य विषयांच्या सुखाचा त्याग करून अंतरातील अक्षय सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या स्थितप्रज्ञाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा