🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मातील अकर्माचे रहस्य उलगडतात. जेव्हा एखादा मनुष्य कर्म करतो, पण त्या कर्माच्या फळाची अपेक्षा ठेवत नाही किंवा 'मी हे केले' असा अहंकार बाळगत नाही, तेव्हा ते कर्म असूनही अकर्म ठरते. अशा व्यक्तीलाच 'योगयुक्त' किंवा पूर्ण ज्ञानी म्हटले जाते. हे आत्मज्ञानाचे लक्षण आहे की बाह्यतः क्रिया घडत असतानाही अंतर्यामी अलिप्तता असणे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मी हे करतोय' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरणार्थ, एखादा समाजसेवक प्रसिद्धीची हाव न धरता सेवा करतो, तेव्हा त्याचे कर्म त्याला बंधनात टाकत नाही.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत, जिथे कर्मात अकर्म पाहण्याची दृष्टी महत्त्वाची आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याला अनेकदा काय करावे आणि काय करू नये यात गोंधळ होतो. केवळ स्वतःच्या इच्छेनुसार किंवा स्वार्थापोटी वागणे म्हणजे खरे कर्म नव्हे. कर्माचे 'वर्म' म्हणजे त्याचे खरे रहस्य किंवा मर्म हे शास्त्रांनी घालून दिलेल्या नियमांमध्ये असते. शास्त्रांचा अभ्यास केल्यामुळे आपल्याला योग्य (विहित) कर्म आणि अयोग्य (अधर्म) यातील सूक्ष्म फरक समजतो, ज्यामुळे मनुष्य चुकीच्या मार्गाला जाण्यापासून वाचतो.

दैनंदिन जीवनात निर्णय घेताना केवळ स्वतःच्या फायद्याचा विचार न करता, नैतिक मूल्ये आणि नियमांचे पालन करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हे 'उचित कर्म' आहे, पण चुकीच्या मार्गाने गुण मिळवणे हा 'अधर्म' आहे.

योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक ओळखण्यासाठी शास्त्रांचे मार्गदर्शन घेणे का आवश्यक आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानेश्वरीच्या आध्यात्मिक आणि साहित्यिक महत्त्वाची मांडणी करतात. ते म्हणतात की हा ग्रंथ केवळ शब्दांचा संग्रह नाही, तर तो सर्व चौसष्ट कलांचे उगमस्थान किंवा भांडार आहे. मुक्ती किंवा मोक्ष मिळवण्यासाठी लागणारी सर्व साधने आणि ज्ञान येथे उपलब्ध आहे, म्हणून याला 'मोक्षलक्ष्मीचे भुवन' (घर) म्हटले आहे. संसाराच्या तापाने आणि कष्टाने पोळलेल्या जीवाला येथे शाश्वत शांती आणि विसावा मिळतो. हा ग्रंथ मानवी जीवनाला पूर्णत्व देणारा आहे.

जेव्हा आपल्याला जीवनात खूप मानसिक ताण किंवा थकवा जाणवतो, तेव्हा ज्ञानेश्वरीसारख्या ग्रंथांचे वाचन केल्याने मनाला खरी विश्रांती आणि दिशा मिळते. उदाहरण: दररोज रात्री झोपण्यापूर्वी यातील काही ओव्यांचे वाचन केल्यास दिवसभराचा ताण कमी होऊन मन प्रसन्न होते.

महाभारताची स्तुती केल्यानंतर, संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वतःच्या ग्रंथकथनाचे (ज्ञानेश्वरीचे) महत्त्व आणि त्याचे सामर्थ्य सांगत आहेत.