🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज खऱ्या संन्यासाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडणे किंवा भगवी वस्त्रे धारण करणे नव्हे, तर ती मनाची एक अवस्था आहे. ज्याचे मन द्वेष आणि हेवा (मत्सर) यांपासून मुक्त झाले आहे आणि ज्याला कशाचीही हाव उरलेली नाही, तोच खरा 'नित्य संन्यासी' होय. असा मनुष्य संसारात राहूनही बंधमुक्त असतो, कारण त्याचे चित्त स्थिर असते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण आपल्या सहकाऱ्याच्या किंवा मित्राच्या प्रगतीचा हेवा न करता आपले काम प्रामाणिकपणे करतो, तेव्हा आपण या तत्त्वाचे पालन करतो. उदाहरणार्थ, परीक्षेत दुसऱ्याला जास्त गुण मिळाले म्हणून त्याचा द्वेष न करता स्वतःच्या अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

खरा संन्यास म्हणजे काय आणि तो मनाच्या पातळीवर कसा असावा, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे कर्म करत आहे' असा अहंकार नसतो. तो कर्माच्या फळाशी किंवा कर्माच्या प्रक्रियेशी स्वतःला बांधून घेत नाही. यासाठी सूर्याचे उत्तम उदाहरण दिले आहे. सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाशित करतो, पण तो त्या प्रकाशाच्या गुण-दोषांनी किंवा क्रियेने प्रभावित होत नाही. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी व्यक्तीची कर्मे ही केवळ नैसर्गिक क्रिया असतात, त्यात कर्तेपणाचा अभिमान नसतो. ती कर्मे करूनही तो अकर्ताच राहतो.

आपण अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना 'मी किती कष्ट करतोय' असा विचार न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास आपल्याला मानसिक ताण जाणवणार नाही. उदाहरण: आई मुलासाठी जेवण बनवते, तेव्हा ती प्रेमापोटी करते, त्यात 'मी उपकार करतेय' अशी भावना नसते.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन येथे केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण नियंत्रण मिळवत नाही, तोपर्यंत त्याचे चित्त स्थिर होऊ शकत नाही. इंद्रिये ही चंचल असतात आणि ती मनाला सतत बाह्य विषयांकडे खेचतात. जेव्हा साधक अभ्यासाने आणि वैराग्याने या इंद्रियांना जिंकतो, तेव्हा त्याला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. ही स्थिरता कोणत्याही दबावाखाली नसून ती स्वभावातच भिनलेली असते, ज्यामुळे साधक विचलित होत नाही.

दैनंदिन जीवनात मोबाईल किंवा सोशल मीडियाच्या अतिवापरावर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियदमन होय. जेव्हा आपण या बाह्य आकर्षणांवर ताबा मिळवतो, तेव्हाच आपण अभ्यासात किंवा कामात एकाग्र होऊन प्रगती करू शकतो.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर विजय मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.