🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मनुष्याने कोणते कर्म करावे आणि कोणते टाळावे याचा निर्णय स्वतःच्या आवडीनिवडीवर किंवा 'मनोधर्मावर' घेऊ नये. अनेकदा आपले मन आपल्याला सोयीचे तेच करायला सांगते, पण ते कदाचित अधर्म असू शकते. म्हणून शास्त्राने किंवा नीतिमत्तेने जे 'उचित' ठरवले आहे, तेच करावे. स्वतःच्या मनाचे पूर्वग्रह आणि स्वार्थ बाजूला ठेवून विवेकाने कर्माची निवड करावी.

एखाद्या विद्यार्थ्याला खेळायला जावेसे वाटते (मनाचा हट्ट), पण उद्या परीक्षा असल्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. अशा वेळी मनाचा हट्ट सोडून कर्तव्याला प्राधान्य देणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

अनासक्त भावनेने कर्म कसे करावे, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज योग्य आणि अयोग्य कर्मातील फरक कसा ओळखावा हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे मर्म विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले आणि शास्त्राने सांगितलेले 'विहित कर्म' (कर्तव्य) पार पाडले पाहिजे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, फळाची अपेक्षा न ठेवता स्वधर्मानुसार कर्म करणे हेच खरे 'वर्म' किंवा गुपित आहे. अशा प्रकारे निस्वार्थ बुद्धीने केलेल्या कर्मामुळेच मनुष्याला जीवनाचे अंतिम ध्येय म्हणजेच मोक्ष किंवा परम पुरुषार्थ प्राप्त होतो. हे कर्मच ईश्वराची सेवा ठरते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे 'कर्तव्य' म्हणून प्रामाणिकपणे करावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा, मनापासून अभ्यास करणे हेच आपले विहित कर्म आहे, ज्यामुळे प्रगती निश्चित होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे मोक्षदायी ठरते हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे वर्णन करण्यासाठी समुद्राचे उदाहरण देतात. ज्याप्रमाणे पावसाळ्यात अनेक नद्या वेगाने वाहत येऊन समुद्राला मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा ओलांडत नाही किंवा विचलित होत नाही; उलट त्या नद्या समुद्राचेच रूप धारण करतात. त्याचप्रमाणे, आत्मज्ञानी पुरुषाच्या इंद्रियांद्वारे अनेक विषयांच्या इच्छा किंवा प्रलोभने त्याच्या मनात प्रवेश करतात, परंतु तो पुरुष विचलित होत नाही. त्याच्या ठिकाणी त्या सर्व वासना आत्मस्वरूपात विलीन होतात. तो पुरुष पूर्णकाम असतो, त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपल्यासमोर अनेक प्रलोभने येतात. जर आपले मन ध्येयावर स्थिर असेल, तर ही प्रलोभने आपल्याला विचलित करू शकत नाहीत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाचे ध्येय असलेल्या विद्यार्थ्याने मोबाईल किंवा खेळाच्या आकर्षणाकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजेच या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाचे मन विषयांच्या आहारी न जाता कसे स्थिर राहते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज समुद्राचे उदाहरण देत आहेत.