←
शुक्रवार, 12 डिसेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 257

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जो इंद्रियांतें जिणें निकें । तोचि प्रज्ञाप्रतिष्ठितु लोके । जाणिजे गा ॥

"Therefore, O Arjuna, listen; he who conquers his senses well, he alone is known in the world as one of steady wisdom."

म्हणोनि Conjunction
Mhaṇōni
म्हणून
Therefore
इंद्रियांतें Noun
Indriyāntēṃ
इंद्रियांना
To the senses
जिणें Verb
Jiṇēṃ
जिंकतो
Conquers
निकें Adverb
Nikēṃ
चांगल्या प्रकारे / पूर्णपणे
Completely / Properly
प्रज्ञाप्रतिष्ठितु Adjective
Prajñāpratiṣṭhitu
स्थिर बुद्धीचा
Established in wisdom
लोके Noun
Lōkē
जगात
In the world

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना ऐक, जो आपल्या इंद्रियांवर पूर्णपणे विजय मिळवतो, तोच या जगात स्थिर बुद्धीचा (स्थितप्रज्ञ) आहे असे समजावे.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे मुख्य लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना विषयांच्या ओढीपासून पूर्णपणे परावृत्त करतो आणि त्यांच्यावर ताबा मिळवतो, त्याचीच बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर होते. केवळ बाह्य त्याग करून चालत नाही, तर मनातून इंद्रियांवर ताबा मिळवणे हेच खरे प्रज्ञावान असण्याचे लक्षण आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा मोह होतो (उदा. अभ्यासाऐवजी मोबाईल बघणे), तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून योग्य निर्णय घेणे म्हणजे इंद्रियजय होय. असा संयम आपल्याला यशाकडे नेतो.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनला स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीची) लक्षणे समजावून सांगत आहेत, जिथे इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 33

तैसे अध्यात्मशास्त्रीं इये । जेथ अर्जुनु अधिकारु लाहे । तेथ श्रीकृष्णुचि वदता होये । हें नवल नोहे ॥ ३३ ॥

"Likewise, in this spiritual science, where Arjuna attains the qualification and Shri Krishna himself becomes the speaker, this is no wonder."

अध्यात्मशास्त्रीं Noun
Adhyatmashastri
अध्यात्म शास्त्रामध्ये
In the science of spirituality
अधिकारु Noun
Adhikaru
पात्रता किंवा अधिकार
Qualification or right
लाहे Verb
Lahe
प्राप्त करतो
Obtains or gets
वदता Noun
Vadata
बोलणारा किंवा सांगणारा
Speaker
नवल Noun
Naval
आश्चर्य
Wonder or surprise

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे या अध्यात्मशास्त्रामध्ये (गीतेत) अर्जुन हा ऐकण्यास पात्र आहे आणि स्वतः श्रीकृष्ण सांगणारे आहेत, यात नवल वाटण्यासारखे काहीच नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवद्गीतेच्या श्रेष्ठत्वाचे आणि त्यातील वक्ता-श्रोता यांच्या योग्यतेचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, हे गीता शास्त्र असे आहे जिथे प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण उपदेश करत आहेत आणि तो उपदेश ग्रहण करण्यासाठी अर्जुनासारखा अधिकारी (पात्र) शिष्य समोर आहे. जेव्हा शिकवणारा पूर्णज्ञानी असतो आणि शिकणारा पूर्णपणे समर्पित व पात्र असतो, तेव्हा तिथे ज्ञानाचा महान प्रकाश पडणारच, यात आश्चर्य वाटण्यासारखे काहीच नाही. हे एक आदर्श गुरु-शिष्य नाते दर्शवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

कोणतीही विद्या आत्मसात करण्यासाठी केवळ चांगला शिक्षक असून चालत नाही, तर विद्यार्थ्याची पात्रता आणि एकाग्रताही महत्त्वाची असते. उदाहरण: जर एखादा विद्यार्थी मनापासून शिकण्यास तयार असेल, तर त्याला योग्य मार्गदर्शक मिळाल्यावर त्याचे यश निश्चित असते.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज भगवद्गीतेतील वक्ता (श्रीकृष्ण) आणि श्रोता (अर्जुन) यांच्या श्रेष्ठतेबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 340

म्हणौनि तूं आतां । झकविजे गा मोहें चित्ता । हें अनुचित सर्वथा । धनुर्धरा ॥ ३४० ॥

"Therefore, do not let your mind be deceived by delusion now; O Archer, this is entirely improper."

म्हणौनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
झकविजे Verb
Zhakavije
फसवणे
To deceive
मोहें Noun
Mohe
मोहाने
By delusion
चित्ता Noun
Chitta
मनाला
To the mind
अनुचित Adjective
Anuchit
अयोग्य
Improper
सर्वथा Adverb
Sarvatha
पूर्णपणे
In every way
धनुर्धरा Noun
Dhanurdhara
हे अर्जुना
O Archer

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, तू आता तुझ्या मनाला मोहाने फसवू नकोस. हे तुझे वागणे तुला अजिबात शोभत नाही, ते पूर्णपणे अयोग्य आहे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे भगवान श्रीकृष्णांचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. युद्धभूमीवर अर्जुन आपल्या नातेवाईकांविषयीच्या ममतेने आणि मोहाने ग्रासला गेला होता. श्रीकृष्ण त्याला बजावून सांगत आहेत की, 'हे धनुर्धरा, तू एक श्रेष्ठ योद्धा आहेस. अशा वेळी कर्तव्यापासून विचलित होऊन मनाला मोहाच्या स्वाधीन करणे हे तुझ्यासारख्या व्यक्तीला सर्वथा अनुचित आहे.' येथे 'झकविजे' म्हणजे फसवणे. मन जेव्हा भावनेच्या आहारी जाते, तेव्हा ते बुद्धीला फसवते, हेच या ओवीचे मर्म आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या पार पाडत असतो, तेव्हा वैयक्तिक भावना किंवा मोह आड येऊ देऊ नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या नातेवाईकाचा फायदा करून देण्यासाठी नियमांकडे दुर्लक्ष करणे हे 'अनुचित' आहे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावर अर्जुन युद्धापासून परावृत्त होत असताना, श्रीकृष्ण त्याला मोहाचा त्याग करून क्षात्रधर्माचे पालन करण्यास सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा