←
गुरुवार, 06 नोव्हेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 145

जैसा प्रळयकाळचा वारा । न सांवरे गा वीरा । तैसा इंद्रियग्रामु हा पुरा । अनावरु सदा ॥

"As the wind of the cosmic dissolution cannot be restrained, O Hero, so is this group of senses always uncontrollable."

प्रळयकाळचा Adjective
Pralayakalacha
प्रलयाच्या वेळेचा
Of the time of cosmic dissolution
वारा Noun
Vara
वारा/पवन
Wind
सांवरे Verb
Sanvare
आवरता येणे/नियंत्रित होणे
To be restrained or controlled
इंद्रियग्रामु Noun
Indriyagramu
इंद्रियांचा समूह
The group of senses
अनावरु Adjective
Anavaru
नियंत्रणाबाहेर
Uncontrollable

💡 अर्थ

जसा प्रलयकाळातील वारा कोणालाही आवरता येत नाही, तसाच हा इंद्रियांचा समूह नेहमी अनावर असतो.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियांच्या शक्तीचे वर्णन करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे महाप्रलयाच्या वेळी सुटलेला प्रचंड वारा कोणत्याही अडथळ्याने थांबत नाही किंवा कोणाच्याही नियंत्रणात राहत नाही, त्याचप्रमाणे माणसाची पाचही ज्ञानेंद्रिये अत्यंत शक्तिशाली आणि चंचल असतात. ती माणसाच्या मनाला आपल्या विषयांकडे इतक्या वेगाने ओढून नेतात की, विवेकी माणसालाही ती आवरणे कठीण जाते. साधकाने या इंद्रियांच्या अनावर स्वरूपाची जाणीव ठेवून सावध राहिले पाहिजे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जंक फूड खाण्याची इच्छा किंवा मोबाईलचे व्यसन हे इंद्रियांच्या अनावरपणाचे उदाहरण आहे. हे टाळण्यासाठी मनावर संयम ठेवणे आवश्यक आहे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्णांच्या उपदेशावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियांच्या चंचलतेचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 5, श्लोक 17

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणा: । गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा: ॥

तैसे कर्माचेनि नावे । जे काही आचरावे । ते अकर्तापणे स्वभावें । संचरे गा ॥ १७ ॥

"In the same way, whatever is performed as action, is carried out naturally with the realization of being a non-doer."

कर्माचेनि Noun
Karma-cheni
कर्माच्या
of action
आचरावे Verb
Aacharave
आचरण करावे
should perform
अकर्तापणे Adverb
Akartapane
कर्तेपणाचा अभिमान न ठेवता
without sense of doership
स्वभावे Adverb
Swabhave
सहजपणे
naturally
संचरे Verb
Sanchare
घडते किंवा वावरते
happens or moves

💡 अर्थ

जसे काही कर्म केले तरी ते 'मी करत नाही' या भावनेने सहजपणे घडते, त्यालाच अकर्तापण म्हणतात.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, तो व्यवहारात सर्व कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता असतो. जसे सूर्याच्या प्रकाशात जगाचे सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य स्वतः काहीही करत नाही, तद्वतच ज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने शरीराद्वारे कर्मे होऊ देतो, पण स्वतःचा अहंकार त्यात मिसळत नाही. त्याचे कर्म हे कर्माच्या बंधनातून मुक्त असते कारण त्यात 'मी कर्ता आहे' हा भाव नसतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना किंवा ऑफिसमध्ये काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडावे.

📌 संदर्भ

आत्मज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 122

म्हणोनि कर्म तरी कीजे । परि तें कर्मातीत होईजे । जैसें जळीं जळ न भिजे । पद्मपत्र ॥ १२२ ॥

"Therefore, perform actions, but be beyond the reach of karma; just as the lotus leaf is not wetted by water even while staying in it."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कर्तव्य
Action or duty
कर्मातीत Adjective
Karmātīta
कर्माच्या बंधनापलीकडे
Beyond the bondage of action
जळीं Noun
Jaḷīṃ
पाण्यामध्ये
In the water
पद्मपत्र Noun
Padmapatra
कमळाचे पान
Lotus leaf

💡 अर्थ

म्हणून कर्म तर करावे, पण त्या कर्माच्या बंधनात अडकू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यात असूनही पाण्याने भिजत नाही, त्याप्रमाणे कर्मात राहूनही अलिप्त राहावे.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

📌 संदर्भ

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा