←
बुधवार, 22 ऑक्टोबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 364

जैसा जळचरा जळीं । सर्वथा विसांवा मिळे तये काळीं । तैसा तो आत्मबोधीं निहाळीं । निवांत होय ॥

"As the aquatic creature finds total repose in the water, so does he (the wise one) become tranquil in the realization of the Self."

जळचरा Noun
Jalachara
पाण्यात राहणारा प्राणी (मासा)
Aquatic creature (fish)
विसांवा Noun
Visanva
विश्रांती किंवा सुख
Rest or repose
मिळे Verb
Mile
प्राप्त होतो
Obtains or receives
आत्मबोधीं Noun
Atmabodhi
आत्मज्ञानामध्ये
In self-knowledge
निवांत Adjective
Nivant
अत्यंत शांत
Completely peaceful

💡 अर्थ

ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणाऱ्या माशाला पाण्यात गेल्यावर पूर्ण विश्रांती आणि सुख मिळते, त्याप्रमाणे ज्ञानी पुरुष आत्मज्ञानामध्ये स्थिर झाला की त्याला खरी शांती मिळते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

📌 संदर्भ

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 54

म्हणोनि कर्म सांडिजे । कीं तेंचि न कीजे । हें न घडे सहजे । अर्जुना गा ॥ ५४ ॥

"Therefore, to abandon action or not to perform it at all, is not naturally possible, O Arjuna."

म्हणोनि Adverb
Mhaṇoni
म्हणून
Therefore
कर्म Noun
Karma
कार्य किंवा कृती
Action or work
सांडिजे Verb
Sāṇḍije
त्याग करावा किंवा सोडावे
To abandon or give up
न कीजे Verb
Na kīje
करू नये
Not to do
सहजे Adverb
Sahaje
सहजपणे किंवा स्वाभाविकपणे
Naturally or easily
घडे Verb
Ghaḍe
घडते किंवा शक्य होते
Happens or is possible

💡 अर्थ

म्हणून अर्जुना, कर्माचा त्याग करणे किंवा कर्म न करणे हे सहज शक्य नाही.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जोपर्यंत मनुष्य देहधारी आहे, तोपर्यंत कर्माचा पूर्णपणे त्याग करणे अशक्य आहे. प्रकृतीचे गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत क्रियाशील ठेवतात. अगदी झोपेतही श्वासोच्छवास सुरू असतो, जे एक कर्मच आहे. त्यामुळे कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा ते निष्काम भावनेने करणे हाच खरा मार्ग आहे. कर्माचा बाह्य त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील आसक्ती सोडणे महत्त्वाचे आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण जबाबदाऱ्या टाळू शकत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यासाचा कंटाळा करण्यापेक्षा तो आपले कर्तव्य समजून आनंदाने केला पाहिजे, कारण कर्म टाळणे शक्य नसते.

📌 संदर्भ

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कोणत्याही सजीव प्राण्यासाठी कर्माची अपरिहार्यता समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 1, श्लोक 15

तंव तो पंचजन्य ऋषीकेशीं । देवदत्त धनंजयापाशीं । पौंड्र तो महाहृषी । भीमसेनें फुंकिला ॥ १५ ॥

"Then Hrishikesha (Krishna) blew the Panchajanya, Dhananjaya (Arjuna) blew the Devadatta, and Bhima of terrible deeds blew the great conch Paundra."

ऋषीकेशीं Noun
Hrishikeshi
श्रीकृष्ण (इंद्रियांचा स्वामी)
Lord Krishna (Master of senses)
धनंजयापाशीं Noun
Dhananjayapashi
अर्जुनाकडे
With Arjuna
फुंकिला Verb
Phunkila
वाजवला
Blew/Sounded
महाहृषी Adjective
Mahahrushi
मोठा पराक्रमी
Greatly powerful
पंचजन्य Noun
Panchajanya
श्रीकृष्णाच्या शंखाचे नाव
Name of Krishna's conch

💡 अर्थ

तेव्हा श्रीकृष्णानी 'पाञ्चजन्य' नावाचा शंख फुंकला, अर्जुनाने 'देवदत्त' नावाचा शंख फुंकला आणि महापराक्रमी भीमाने 'पौण्ड्र' नावाचा मोठा शंख फुंकला.

🔍 सखोल अर्थ

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभीच्या प्रसंगाचे वर्णन करतात. भगवान श्रीकृष्ण (ऋषीकेश) यांनी आपला पाञ्चजन्य शंख वाजवून युद्धाची घोषणा केली. अर्जुनाने (धनंजय) आपला देवदत्त शंख वाजवला. तसेच, अफाट शक्ती असलेल्या भीमसेनाने आपला पौण्ड्र नावाचा महाशंख फुंकला. हे शंखनाद पांडवांच्या विजयाचा आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचा जयघोष होते. ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी युद्धाच्या गांभीर्याचे आणि पांडवांच्या आत्मविश्वासाचे दर्शन घडवते.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या मोठ्या कार्याची किंवा ध्येयाची सुरुवात करतो, तेव्हा पूर्ण आत्मविश्वासाने आणि तयारीने केली पाहिजे, जसे पांडवांनी शंखनाद करून आपली सिद्धता दर्शवली. उदाहरणार्थ: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करताना मनाचा ठाम निश्चय करणे.

📌 संदर्भ

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या सुरुवातीला पांडव सैन्यातील प्रमुख योद्ध्यांनी केलेल्या शंखनादाचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा