🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, असा पुरुष कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. ज्याप्रमाणे अग्नीमध्ये भाजलेले बी पुन्हा उगवू शकत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाच्या अग्नीने ज्याची कर्मे दग्ध झाली आहेत, त्याला त्या कर्मांची फळे भोगावी लागत नाहीत. ज्ञानाचे सामर्थ्य एवढे मोठे आहे की ते कर्माचा कर्तेपणा नष्ट करते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ निकालाच्या चिंतेने अभ्यास न करता, ज्ञान मिळवण्याच्या उद्देशाने अभ्यास केला तर त्याला अभ्यासाचा कंटाळा येत नाही.

आत्मज्ञानामुळे मनुष्याची कर्माच्या बंधनातून कशी सुटका होते, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मतत्वाच्या अगाधतेचे वर्णन करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, आत्म्याचे स्वरूप हे स्वयंप्रकाशित आहे, परंतु ते मानवी बुद्धीच्या कक्षेबाहेर आहे. आपली बुद्धी ही केवळ दृश्य जगाचे आणि तर्काचे आकलन करू शकते. ज्याप्रमाणे डोळा स्वतःला पाहू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्या बुद्धीला आत्म्याकडून चेतना मिळते, ती बुद्धी त्या मूळ आत्म्याला पाहू शकत नाही. हे स्वरूप केवळ अनुभूतीचे आहे, विचारांचे नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने किंवा तर्काने सोडवण्याचा प्रयत्न करतो. पण काही गोष्टी जसे की शांती, प्रेम आणि आत्मिक समाधान हे केवळ बुद्धीने समजत नाहीत, तर ते अनुभवावे लागतात. उदाहरणार्थ: एखाद्या संकटात शांत राहून अंतरात्म्याचा आवाज ऐकणे हे केवळ तर्कापेक्षा जास्त महत्त्वाचे ठरते.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप बुद्धीच्या पलीकडचे आणि अगाध कसे आहे, हे समजावून सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत सिद्धांताचे मर्म सांगतात. जेव्हा एखादा साधक परब्रह्माचा अनुभव घेतो, तेव्हा तो स्वतःच ब्रह्मरूप होतो. जसा मिठाचा खडा समुद्रात गेल्यावर समुद्रच होतो, तसाच भक्त देवाशी एकरूप होतो. या स्थितीत 'मी' आणि 'तू' हा भेद संपतो. साध्य आणि साधक यांच्यातील अंतर मिटून जाणे म्हणजेच खरे ऐक्य होय.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण एखाद्या कलेत किंवा कामात इतके मग्न होतो की आपल्याला स्वतःचा विसर पडतो, तेव्हा आपण त्या कामाशी एकरूप होतो. उदाहरणार्थ, गाणे गाताना गायक जेव्हा गाणेच बनतो, तेव्हाच खरी कला सादर होते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे साधकाच्या अंतिम स्थितीचे, म्हणजेच अद्वैताचे वर्णन करत आहेत.