←
बुधवार, 24 सप्टेंबर 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 4, श्लोक 96

म्हणोनि ज्ञानासारिखें । दुसरें पावन नाहीं विखें । जेणें आत्मज्ञानु अलोखें । हाता येई ॥ ९६ ॥

"Therefore, there is nothing as purifying as knowledge in this world, by which the extraordinary Self-knowledge is attained."

म्हणोनि Conjunction
Mhanoni
म्हणून
Therefore
ज्ञानासारिखें Adjective
Jnanasarikhe
ज्ञानाप्रमाणे
Like knowledge
पावन Adjective
Pavan
पवित्र
Purifying
विखें Noun
Vikhe
जगामध्ये
In the world
आत्मज्ञानु Noun
Atmajnanu
आत्मज्ञान
Self-knowledge
अलोखें Adjective
Alokhe
विलक्षण किंवा अदृश्य
Extraordinary or Invisible

💡 अर्थ

म्हणून या जगात ज्ञानासारखे दुसरे काहीही पवित्र नाही, ज्या ज्ञानामुळे आत्मस्वरूपाची ओळख सहजपणे होते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, आत्मज्ञानासारखी पवित्र गोष्ट या विश्वात दुसरी कोणतीही नाही. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञान सर्व कर्मांना आणि अज्ञानाला नष्ट करते. हे ज्ञान प्राप्त झाले की साधकाला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचा (आत्म्याचा) साक्षात्कार होतो. हे ज्ञान मिळवण्यासाठी श्रद्धा आणि इंद्रियनिग्रह आवश्यक आहे. हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याला संसारातील द्वंद्व बाधत नाहीत.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात आपण केवळ माहिती गोळा करण्यापेक्षा 'स्व'ला समजून घेण्यावर भर दिला पाहिजे. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगात चिडण्याऐवजी, आपण का चिडलो हे समजून घेणे (आत्मपरीक्षण) म्हणजे व्यावहारिक ज्ञान होय.

📌 संदर्भ

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे श्रेष्ठत्व आणि त्याची शुद्ध करण्याची शक्ती सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 366

तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

म्हणोनि तोचि स्थिरप्रज्ञु । जो इंद्रियांचा निग्रहो करी । आणि विषयांतरीं न संचरे । तोचि पूर्णप्रज्ञु ॥

"Therefore, O mighty-armed Arjuna, he whose senses are completely restrained from their objects, his wisdom is firmly established."

स्थिरप्रज्ञु Noun
Sthitaprajnu
ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा
One with steady wisdom
इंद्रियांचा Noun
Indriyancha
ज्ञानेंद्रियांचा (डोळे, कान इ.)
Of the senses
निग्रहो Noun
Nigraho
संयम किंवा ताबा
Restraint or control
विषयांतरीं Noun
Vishayantari
बाह्य विषयांमध्ये/भोगांमध्ये
In sense objects
संचरे Verb
Sanchare
भटकणे किंवा वावरणे
Wanders or moves
पूर्णप्रज्ञु Noun
Purnaprajnu
ज्याला पूर्ण ज्ञान प्राप्त झाले आहे
Perfectly wise

💡 अर्थ

ज्या माणसाने आपल्या सर्व इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून (मोहापासून) पूर्णपणे आवरून धरले आहे, त्याचीच बुद्धी स्थिर असते.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो, तोच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय. इंद्रिये स्वभावतः बाह्य विषयांकडे धावतात, ज्यामुळे मन विचलित होते. परंतु, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाजूला काढतो आणि त्यांना आत्मस्वरूपात स्थिर करतो, तोच पूर्ण ज्ञानी पुरुष होय. इंद्रिय निग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 2

तंव तो अर्जुनु कवणु पां । जो मोहें ग्रासिला असे गा । जैसा कां मेघाचां वेढां । सूर्य लोपे ॥

"Then who is that Arjuna? The one who is swallowed by delusion, just as the sun is hidden by a veil of clouds."

तंव Adverb
Tanva
तेव्हा
Then
कवणु Pronoun
Kavanu
कोण
Who
मोहें Noun
Mohe
मोहाने
By delusion
ग्रासिला Verb
Grasila
गिळलेला किंवा व्यापलेला
Consumed or swallowed
मेघाचां Noun
Meghacham
ढगांच्या
Of clouds
लोपे Verb
Lope
झाकला जातो किंवा लुप्त होतो
Is hidden or disappears

💡 अर्थ

संजय म्हणाला, तो अर्जुन कोण आहे? जो मोहाने ग्रासलेला आहे, जसा ढगांच्या वेढ्यात सूर्य झाकला जातो.

🔍 सखोल अर्थ

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीचे वर्णन करतात. ज्याप्रमाणे आकाशात दाट ढग जमा झाले की प्रखर सूर्यही दिसेनासा होतो, त्याप्रमाणे अर्जुनाचे शौर्य आणि विवेक मोहाच्या ढगांखाली झाकले गेले आहे. अर्जुन हा मुळात ज्ञानी आणि वीर आहे, परंतु युद्धाच्या प्रसंगी निर्माण झालेल्या 'स्वकीय' प्रेमामुळे (मोह) त्याची बुद्धी भ्रमिष्ट झाली आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात भावनेच्या आहारी जाऊन चुकीचा निर्णय घेतो, तेव्हा आपण या ओवीचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आल्यावर निराश होणे म्हणजे आपल्या आत्मविश्वासावर मोहाचे ढग येण्यासारखे आहे.

📌 संदर्भ

दुसऱ्या अध्यायाच्या सुरुवातीला संजय धृतराष्ट्राला अर्जुनाच्या मनस्थितीचे वर्णन करून सांगत आहे.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा