🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे टाळता येत नाही, कारण शरीर धारण केल्यावर काही ना काही कृती करावीच लागते. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा उपाय नाही. खरा उपाय म्हणजे कर्म करताना त्यातून मिळणाऱ्या फळाची किंवा फायद्याची हाव सोडून देणे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य म्हणून काम करतो आणि फळाची चिंता करत नाही, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. यालाच 'अनासक्ती' म्हणतात.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची (फळाची) सतत चिंता न करता, केवळ अभ्यासावर (कर्मावर) लक्ष केंद्रित करावे. यामुळे मनावरचा ताण कमी होतो आणि अभ्यास अधिक चांगला होतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य बजावण्याचे महत्त्व सांगत आहेत, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची व्याख्या पूर्ण करतात. ते सांगतात की, ज्याप्रमाणे एखादी वस्तू आपल्या जागी पक्की बसलेली असते, त्याप्रमाणे ज्याचे मन विषयांच्या ओढीने विचलित होत नाही आणि आत्मस्वरूपात स्थिर राहते, तोच खरा ज्ञानी होय. ही स्थिरता केवळ बाह्य नसून ती अंतर्मनाची अढळ अवस्था आहे, जिथे सुख-दु:खाचे लाटा मनाला स्पर्श करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात, कठीण प्रसंगात किंवा परीक्षेच्या वेळी घाबरून न जाता मन शांत ठेवून निर्णय घेणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे. उदाहरणार्थ, खेळात पराभव समोर दिसत असतानाही डगमगून न जाता शेवटपर्यंत शांतपणे खेळणारा खेळाडू स्थितप्रज्ञतेचा सराव करत असतो.

अर्जुनाने विचारलेल्या प्रश्नाला उत्तर देताना श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वर महाराजांच्या शब्दांतून) स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे आणि त्याच्या मनाची स्थिती स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जो साधक बाह्य जगातील इंद्रियविषयांचा (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि ज्याच्या मनात कसलीही शंका उरत नाही, तो आपल्या अंतरात्म्याशी एकरूप होतो. ही अवस्था म्हणजे केवळ शरीराने नव्हे, तर मनानेही परमात्म्याशी तन्मय होणे होय. जेव्हा चित्त बाह्य जगाकडून वळून अंतर्मुख होते, तेव्हाच खऱ्या शांतीचा अनुभव येतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना किंवा अभ्यास करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टी (बाह्य विषय) बाजूला ठेवून पूर्ण एकाग्रतेने कामात मग्न होणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

बाह्य विषयांचा त्याग करून आत्मस्वरूपात कसे मग्न व्हावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.