🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम किंवा मोह दूर करून आणि परिणामांची चिंता न करता, क्षत्रिय म्हणून तुझे जे कर्तव्य आहे (युद्ध करणे), त्यासाठी तू आता सज्ज हो. मनाला भ्रमात ठेवणे थांबवून कर्माला प्राधान्य देण्याचा हा संदेश आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा भीती आणि चिंता सोडून आपले कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हेच त्यांचे खरे कर्तव्य आहे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ सोडून युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यास सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत विद्येची देवता सरस्वतीचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या ठिकाणी सरस्वती देवीची कृपा होते, तिथे बोलण्यामध्ये विलक्षण चातुर्य प्राप्त होते. साहित्यातील नवरसांचा परिपाक आणि शब्दांचे माधुर्य हे केवळ तिच्या आशीर्वादाचे फळ आहे. लेखणी किंवा वाणीला जे सामर्थ्य मिळते, त्याचे मूळ सरस्वतीच्या चरणांशी आहे. जेव्हा तिचे आशीर्वाद मिळतात, तेव्हा सामान्य शब्दही अमृतासारखे रसाळ वाटू लागतात.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा इतरांशी बोलतो, तेव्हा आपले शब्द नम्र आणि अर्थपूर्ण असावेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या कठीण प्रसंगी कोणाला धीर देताना जर आपली वाणी रसाळ आणि प्रेमळ असेल, तर त्याचा समोरच्या व्यक्तीवर सकारात्मक परिणाम होतो. हेच सरस्वतीच्या कृपेचे व्यावहारिक रूप आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला ज्ञानेश्वर महाराज ग्रंथाच्या निर्विघ्न पूर्ततेसाठी सरस्वती देवीचे स्तवन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'नैष्कर्म्य' स्थितीचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, केवळ हातापायांनी कर्म करणे थांबवणे म्हणजे कर्मत्याग नव्हे. खरा कर्मत्यागी तोच आहे, जो बाहेरून सर्व कर्तव्ये पार पाडत असतानाही, अंतर्यामी 'मी हे कर्म करणारा आहे' या अहंकाराचा त्याग करतो. जो कर्माच्या फळाची अपेक्षा न धरता आणि कर्माशी स्वतःला न चिकटवता संसारात वावरतो, तोच खरा संन्यासी होय. कर्मात राहूनही कर्मापासून अलिप्त राहण्याची ही कला ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात, जसे की अभ्यास करताना किंवा घरातील कामे करताना, 'मी किती मोठे काम करतोय' असा गर्व न बाळगता आपले कर्तव्य आनंदाने पार पाडणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने विजयाचा अहंकार न धरता केवळ खेळाचा आनंद घेण्यासाठी खेळणे.

चौथ्या अध्यायात श्रीकृष्ण कर्माचे आणि ज्ञानाचे दिव्य स्वरूप सांगत आहेत. येथे ज्ञानेश्वर महाराज अशा व्यक्तीचे वर्णन करत आहेत जिने कर्म करत असतानाही कर्माच्या बंधनातून मुक्तता मिळवली आहे.