🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य आपली विहित कर्मे करतो, परंतु त्या कर्मांपासून मिळणाऱ्या फळाची (विपाकाची) मुळीच अपेक्षा ठेवत नाही, तो कर्माच्या बंधनात कधीही अडकत नाही. सामान्यतः मनुष्य फळाच्या आशेने कर्म करतो आणि त्यामुळे सुख-दुःखाच्या चक्रात अडकतो. परंतु, ज्याची बुद्धी फळासक्तीपासून मुक्त आहे, तो या संसारात राहूनही तिन्ही लोकात (स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ) मुक्तच असतो. त्याचे कर्म त्याला बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, आपले काम सर्वोत्तम कसे होईल यावर लक्ष केंद्रित करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला विषय किती समजला' यावर लक्ष दिले तर तो तणावमुक्त राहून उत्तम प्रगती करू शकतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडलेला मनुष्य कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत मांडतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नाही. उलट, विहित कर्मे करणे हेच उचित आहे. मात्र, कर्म करताना 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करत आहे' ही बुद्धी सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा मनुष्य फळाची आशा सोडून कर्तव्य भावनेने कार्य करतो, तेव्हा ते कर्म त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हीच खरी कर्ममुक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबर मिळेल का?' या चिंतेपेक्षा 'मी विषयाचे आकलन उत्तम कसे करून घेईन' यावर लक्ष देणे म्हणजे फळाची आशा सोडणे होय.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या उपदेशाचा विस्तार करताना अर्जुनाला फळाची आसक्ती न ठेवता कर्म करण्याचा सल्ला देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या वैराग्याचे लक्षण सांगतात. ते म्हणतात की, केवळ घरादाराचा किंवा वस्तूंचा त्याग करणे म्हणजे संन्यास नव्हे. जर माणसाचे मन विषयांच्या ओढीपासून मुक्त झाले असेल, तर तो संसारात राहूनही संन्यासीच असतो. आंतरिक विरक्ती ही बाह्य त्यागापेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. ज्याचे मन शुद्ध झाले आहे, त्याला बाह्य जग बाधत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक वस्तू वापरतो. जर एखादी वस्तू हरवली किंवा खराब झाली आणि आपल्याला त्याचे दुःख झाले नाही, तर आपण त्या वस्तूबाबत 'अंतरी विरक्त' आहोत असे समजावे. उदाहरणार्थ, मोबाईल वापरणे पण त्याचे व्यसन न लागणे.

खरा संन्यास आणि वैराग्य हे केवळ बाह्य नसून आंतरिक असते, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.