🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानयज्ञाचे अत्यंत सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा एखादा साधक आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालतो, तेव्हा तो आपल्यातील 'अविद्या' म्हणजेच अज्ञानाला इंधन (समिधा) म्हणून वापरतो. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून स्वतः प्रज्वलित होतो, त्याचप्रमाणे जेव्हा बुद्धी जागृत होते (प्रबोध), तेव्हा ती अज्ञानाचा नाश करून ज्ञानाचा अग्नी प्रज्वलित करते. हा अग्नी सर्व द्वैत आणि भ्रम भस्म करून टाकतो.

आपल्या जीवनातील अज्ञान किंवा चुकांना घाबरून न जाता, त्यांना शिकण्याची संधी (इंधन) मानून विवेकाने प्रगती करावी. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यास (अज्ञान/चूक), निराश न होता त्या चुकांचा अभ्यास करून पुढच्या वेळी अधिक ज्ञानी होणे.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे ज्ञानयज्ञाचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत, जिथे अज्ञानाचा बळी देऊन ज्ञानाचा प्रकाश मिळवला जातो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या अधिकारानुसार आणि परिस्थितीनुसार जे 'उचित' म्हणजे योग्य कर्म आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनाचे 'मनोधर्म' म्हणजेच मनातील विकल्प, आळस, किंवा फळाची आसक्ती पूर्णपणे सोडून दिली पाहिजे. जेव्हा आपण वैयक्तिक आवडी-निवडी बाजूला सारून केवळ कर्तव्य भावनेने कर्म करतो, तेव्हाच ते 'स्वधर्म' ठरते आणि मनुष्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला गणिताचा अभ्यास कंटाळवाणा वाटत असेल (हा मनाचा धर्म झाला), तरीही परीक्षेत यश मिळवण्यासाठी आणि ज्ञान मिळवण्यासाठी तो अभ्यास करणे हे त्याचे 'उचित कर्म' आहे. त्याने आपला कंटाळा सोडून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

अनासक्त भावनेने कर्म करण्याच्या संदर्भात, ज्ञानेश्वर माऊली आपले कर्तव्य कसे ओळखावे आणि ते कसे पार पाडावे हे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'स्थितप्रज्ञ' व्यक्तीचे लक्षण स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाने आपल्या सर्व इंद्रियांवर (डोळे, कान, जीभ इत्यादी) पूर्ण ताबा मिळवला आहे, तोच खऱ्या अर्थाने स्थिर बुद्धीचा आहे. बाह्य जगातील विषय किंवा प्रलोभने त्याला आपल्या ध्येयापासून विचलित करू शकत नाहीत. जेव्हा इंद्रिये मनाच्या आज्ञेत असतात, तेव्हाच मनुष्याची बुद्धी स्थिर राहते आणि तो आत्मस्वरूपात रममाण होऊ शकतो.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण अभ्यासाला बसतो तेव्हा मोबाईल किंवा टीव्हीच्या मोहात न पडता लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रियांवर ताबा मिळवणे होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात जिभेवर ताबा ठेवून बाहेरचे पदार्थ न खाता आरोग्याची काळजी घेणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.