🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे अग्नी लाकडाला जाळून त्याचे भस्म करतो, त्याप्रमाणे 'मी देह नसून आत्मा आहे' हे ज्ञान प्राप्त झाल्यावर मनुष्याची सर्व कर्मे (संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण) दग्ध होतात. ज्ञानाच्या या अग्नीमध्ये कर्माचे अस्तित्व संपते आणि तो साधक पूर्णपणे आत्मस्वरूपात विलीन होतो. अशा स्थितीत त्याला कर्माचे कोणतेही बंधन उरत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी करतोय' हा अहंकार सोडल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास, अभ्यासाचे ओझे वाटत नाही आणि मन प्रसन्न राहते.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे 'ज्ञानाग्नी' संकल्पना स्पष्ट करत आहेत, जी कर्माची बंधने नष्ट करते.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म उलगडून दाखवतात. ते म्हणतात की, एखादा साधक जेव्हा आपली सर्व कर्मे ईश्वराला अर्पण करतो आणि फळाची आसक्ती सोडतो, तेव्हा त्याला कर्माचे बंधन लागत नाही. कमळाचे पान पाण्यातच जन्माला येते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाणी त्याला स्पर्श करू शकत नाही; तसेच संसारात राहूनही जो कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो, तोच खरा मुक्त पुरुष होय. हे कर्माचे अलिप्तपण आत्मज्ञानामुळे प्राप्त होते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. अभ्यास करताना, केवळ 'उत्तम समजून घेणे' यावर लक्ष द्यावे. 'मला किती मार्क मिळतील' या चिंतेत न पडता काम केल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक शांती मिळते.

संसारात राहूनही कर्माच्या बंधनातून कसे मुक्त राहावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून श्रीकृष्णाचा अर्जुनाला असलेला उपदेश स्पष्ट करतात. श्रीकृष्ण म्हणतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि देहाचे नश्वरत्व समजून घेतल्यावर आता शोक करण्याचे काहीच कारण उरलेले नाही. मनातील संभ्रम किंवा मोह दूर करून आणि परिणामांची चिंता न करता, क्षत्रिय म्हणून तुझे जे कर्तव्य आहे (युद्ध करणे), त्यासाठी तू आता सज्ज हो. मनाला भ्रमात ठेवणे थांबवून कर्माला प्राधान्य देण्याचा हा संदेश आहे.

जेव्हा आपण एखाद्या कठीण प्रसंगात निर्णय घेऊ शकत नाही, तेव्हा भीती आणि चिंता सोडून आपले कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा विद्यार्थ्यांनी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हेच त्यांचे खरे कर्तव्य आहे.

आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट केल्यानंतर, श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचा मानसिक गोंधळ सोडून युद्धाचे कर्तव्य पार पाडण्यास सांगत आहेत.