←
बुधवार, 23 जुलै 2031
आज →

🕉️संस्कृत सुभाषित

3 श्लोक 📿 सर्व ग्रंथ
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 14

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत॥

तरी हे विषय जे आहाती। ते इंद्रियद्वारीं येती। आणि सुखदुःखें उपजविती। अंतःकरणीं॥

"The contacts of the senses with their objects, O son of Kunti, which cause heat and cold, pleasure and pain, have a beginning and an end; they are impermanent; endure them bravely."

विषय Noun
vishaya
इंद्रियांचे भोग/वस्तू
sensory objects
इंद्रियद्वारीं Noun
indriyadvari
इंद्रियांच्या माध्यमातून
through the gates of senses
उपजविती Verb
upajaviti
निर्माण करतात
produce or create
अंतःकरणीं Noun
antahkarani
मनामध्ये
in the mind or heart
सुखदुःखें Noun
sukhadukhe
सुख आणि दुःख
pleasure and pain

💡 अर्थ

हे अर्जुना, हे जे विषयांचे भोग आहेत, ते इंद्रियांच्या माध्यमातून मनात प्रवेश करतात आणि सुख-दुःखाची भावना निर्माण करतात.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्य जगातील वस्तू (विषय) जेव्हा आपल्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या संपर्कात येतात, तेव्हा त्यांचे ज्ञान मनाला होते. हे अनुभव कधी सुखद तर कधी दुःखद असतात. हे अनुभव क्षणभंगुर असतात, कारण ते इंद्रियांच्या अधीन असतात. जसे थंडी आणि उष्णता येते आणि जाते, तसेच हे अनुभवही कायमस्वरूपी नसतात. साधकाने या द्वंद्वांकडे साक्षीभावाने पाहायला हवे आणि मनाचा समतोल ढळू देऊ नये.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखादी गोष्ट मनासारखी घडली नाही म्हणून दुःख होते, तेव्हा लक्षात ठेवावे की हे केवळ इंद्रियांचे खेळ आहेत. जसे कडक ऊन लागल्यावर सावलीत गेल्यावर सुख मिळते, तसेच जीवनातील संकटे आणि आनंद येत-जात राहतात. त्यांना धैर्याने सामोरे जावे.

📌 संदर्भ

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला इंद्रियांद्वारे होणाऱ्या अनुभवांचे आणि त्यातून निर्माण होणाऱ्या सुख-दुःखाचे स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 2, श्लोक 236

जेणें इंद्रियांतें जिलें । विषयांतें सांडिलें । जो आत्मबोधें धाला । पूर्ण जाहला ॥

"One who has conquered the senses, cast off sense-objects, and is satiated with self-knowledge, has become perfect."

इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
to the senses
जिलें Verb
Jile
जिंकले
conquered
विषयांतें Noun
Vishayante
विषयांना किंवा भोगांना
sense objects
सांडिलें Verb
Sandile
सोडले किंवा त्याग केला
abandoned
आत्मबोधें Noun
Atmabodhe
आत्मज्ञानाने
by self-knowledge
धाला Verb
Dhala
तृप्त झाला
became satisfied
पूर्ण Adjective
Purna
परिपूर्ण
complete

💡 अर्थ

ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, विषयांचा त्याग केला आहे आणि जो आत्मज्ञानाने तृप्त होऊन पूर्ण झाला आहे, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) अत्यंत महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. जो साधक आपल्या पाचही ज्ञानेंद्रियांना विवेकाने जिंकतो आणि बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांच्या मोहातून मुक्त होतो, त्यालाच आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो. 'धाला' या शब्दाचा अर्थ येथे 'तृप्त होणे' असा आहे. ज्याला स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान झाले आहे, त्याला जगातील कोणत्याही इतर सुखाची उणीव भासत नाही, म्हणून तो 'पूर्ण' मानला जातो. ही पूर्णता भौतिक नसून आध्यात्मिक स्वरूपाची आहे.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल किंवा खेळाचा मोह टाळून आपल्या मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपण या ओवीतील 'इंद्रियजय' या तत्त्वाचा सराव करत असतो. उदाहरणार्थ, आरोग्यासाठी जिभेवर ताबा ठेवून पथ्य पाळणे हा देखील एक प्रकारचा इंद्रियजयच आहे.

📌 संदर्भ

अर्जुनाने श्रीकृष्णाला विचारले की स्थितप्रज्ञ माणसाची लक्षणे काय असतात? त्यावर उत्तर देताना ज्ञानेश्वर महाराज ही ओवी सांगतात.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा
✍️
ज्ञानेश्वरी अध्याय 3, श्लोक 142

म्हणोनि इंद्रियांतें जिणावें । मग मन हें आकळावें । तरी बुद्धीसी ठाव पावावे । निभ्रांत पैं ॥

"Therefore, conquer the senses first, then bring the mind under control; thus you shall undoubtedly find the true place of the intellect."

इंद्रियांतें Noun
Indriyante
इंद्रियांना
to the senses
जिणावें Verb
Jinave
जिंकावे
to conquer
आकळावें Verb
Akalave
ताब्यात घ्यावे
to control or grasp
बुद्धीसी Noun
Buddhisi
बुद्धीला
to the intellect
निभ्रांत Adverb
Nibhranta
निःसंशयपणे
undoubtedly
ठाव Noun
Thava
स्थान किंवा पत्ता
place or depth

💡 अर्थ

म्हणून आधी इंद्रियांवर विजय मिळवावा, मग मनाला ताब्यात घ्यावे, तेव्हाच बुद्धीचे खरे स्वरूप नक्कीच समजेल.

🔍 सखोल अर्थ

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधनेचा क्रम सांगतात. आत्मज्ञानासाठी प्रथम बाह्य इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे. जेव्हा इंद्रिये शांत होतात, तेव्हा मन स्थिर होते. मन स्थिर झाले की बुद्धीला आत्मस्वरूपाचा बोध होतो. हा मार्ग क्रमाने जातो, जिथे स्थूलाकडून सूक्ष्माकडे प्रवास होतो.

🎯 व्यावहारिक उपयोग

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखादे कठीण काम पूर्ण करायचे असेल, तर आधी मोबाईल किंवा टीव्ही सारखी प्रलोभने (इंद्रिये) बाजूला ठेवावी लागतात, मग मन एकाग्र करावे लागते, तरच बुद्धीला तो विषय समजतो.

📌 संदर्भ

इंद्रिय, मन आणि बुद्धी यांचा एकमेकांशी असलेला संबंध आणि त्यांच्यावर विजय मिळवण्याचा क्रम ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर (Saint Dnyaneshwar)
👤 प्रोफाइल पहा