🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, समाजात जे लोक सामर्थ्यवान, ज्ञानी किंवा प्रतिष्ठित आहेत, त्यांच्याकडे पाहूनच सामान्य जनता आपले आचरण ठरवत असते. जर ज्ञानी माणसाने कर्म करणे सोडून दिले, तर सामान्य लोकही त्याचे चुकीचे अनुकरण करून आळशी बनतील. म्हणून, समाजाला योग्य दिशा देण्यासाठी आणि लोकसंग्रहासाठी श्रेष्ठ व्यक्तीने स्वतः आदर्श कर्म करून दाखवणे आवश्यक आहे. त्यांचे वागणे हेच जगासाठी नियमावली ठरते.

दैनंदिन जीवनात जर आपण एखाद्या पदावर असू किंवा कुटुंबाचे प्रमुख असू, तर आपले वागणे आदर्श असावे. उदाहरणार्थ, जर पालकांनी स्वतः मोबाईलचा वापर कमी केला, तरच मुले त्यांचे अनुकरण करून अभ्यासाकडे लक्ष देतील.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की श्रेष्ठ व्यक्तींच्या आचरणाचा सामान्य लोकांवर कसा प्रभाव पडतो आणि त्यांनी आदर्श का असावे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ज्ञानी पुरुष सर्व विहित कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' ही भावना नसते. ज्याप्रमाणे सूर्य संपूर्ण जगाला प्रकाश देतो, पण त्या प्रकाशाचा उपभोग तो स्वतः घेत नाही किंवा त्या प्रकाशाचे श्रेय घेण्याचा अहंकार बाळगत नाही, त्याचप्रमाणे मुक्त पुरुष कर्माच्या फळापासून आणि अहंकारापासून अलिप्त राहतो. कर्मे होऊनही ती त्याला बांधत नाहीत कारण त्यात 'कर्तेपणा' नसतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कर्तव्ये पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत करताना ती आपले कर्तव्य समजून करावी, त्याचे प्रदर्शन करू नये. यामुळे मनाला शांती मिळते आणि अहंकार वाढत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो आणि अहंकाररहित कर्म कसे करावे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, ज्यांना आत्मज्ञानाची जाणीव नाही आणि जे केवळ फळाच्या आशेने कर्म करत आहेत, अशा लोकांच्या बुद्धीत संभ्रम निर्माण करू नये. त्यांना 'कर्मे सोडून द्या' असा उपदेश केल्यास ते गोंधळात पडतील आणि त्यांचे नुकसान होईल. त्याऐवजी, ज्ञानी माणसाने स्वतः अनासक्तीने आणि शिस्तीने सर्व विहित कर्मे करून दाखवावीत. ज्ञानी पुरुषाचे आचरण पाहून सामान्य लोकही आपोआप योग्य मार्गाला लागतात. उपदेशापेक्षा कृती अधिक प्रभावी असते, हाच या ओवीचा मुख्य आशय आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा वरिष्ठ अधिकारी आपल्या कनिष्ठांना फक्त सूचना देत राहिला तर काम नीट होत नाही. पण जर तो स्वतः वेळेवर येऊन आणि प्रामाणिकपणे काम करून दाखवत असेल, तर कनिष्ठ कर्मचारी त्याचे अनुकरण करतात. उदा. पालकांनी मुलांना 'खोटे बोलू नका' असे सांगण्यापेक्षा स्वतः नेहमी खरे बोलून दाखवणे जास्त प्रभावी ठरते.

ज्ञानी पुरुषाने अज्ञानी लोकांशी कसे वागावे आणि त्यांना कर्ममार्गावर कसे टिकवून ठेवावे, याचे मार्गदर्शन श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत.